शृणु, भगवन्! एकदा उमापतिनारदयोः संवादे पद्ममाहात्म्ये उत्तरे खण्डे मोहिन्येकादश्याः वैशाखशुक्लपक्षे माहात्म्यं वर्णितम्। तत्र उक्तं—यज्ञतपोतीर्थदानानि अपि षोडशांशमात्रं न प्राप्नुवन्ति; यस्य केवलं श्रवणेन वा पाठनेन सहस्रगोदानफलं लभ्यते। एवं शुभायां कथायां समाप्तायां, नारदः पुनः महेश्वरं प्रपृच्छत्—“देवश्रेष्ठ! यमपूजां मम हिताय सम्यक् ब्रूहि। कथं नरः अन्यं नरकं न याति, भगवन्?” स चोवाच—“श्रूयते हि यमलोके वैतरण्याख्या नदी सदा विद्यते, या दुस्तराऽतीव दुर्गमा, रक्तपूर्णा, दुःखदायिनी च। सा सर्वभूतानां दुस्तरा, कथं सा सुलभतया तर्यते? एष मे महाभयं, महादेव, यमलोकं प्रति। तस्मात् तस्य विमोचनाय यथोक्तं सर्वं ब्रूहि, देवदेव, दयां दर्शयन्।” ततः महेश्वरः स्मरन् पुराकालमेकदा द्वारवत्यां लवणसिन्धौ स्नात्वा दृष्टवान्—मुद्गलमृषिं तेजसा भास्वरं, तपसा दीप्ताङ्गं, स मम पादयोः प्रणम्य विस्मितचित्तः इदं वचनमुवाच—“भगवन्! सहसा मोहं प्राप्य भूमौ पतितः, मम अङ्गानि दग्धानि, यमदूतैः गृहीतः। ते मां बलात् आकृष्य, अङ्गुष्ठमात्रं कृत्वा, दृढेन बन्धनेन यमस्य समीपं नीतवन्तः। क्षणेन तत्र सभायां ताम्रनेत्रं, कृष्णवक्त्रं, भीषणं, मृत्युरोगशतैः परिवृतं यमं दृष्टवान्। तत्र वातपित्तश्लेष्मदोषरूपैः, कृशत्वज्वराद्युपद्रवैः, दाहशूलशिरोरोगनासार्द्रकण्ठाक्षिपीडाभिः, मूत्रकृच्छ्रज्वरपिडकाभिः च सेवितः। मूर्च्छा, कण्ठसङ्कोच, हृद्रोग, भूतचौरादिभिः, नानाविधभीषणरूपैः, छिन्नकपालशिरोभिः, रौद्रदानवराक्षसैः, न्यायाधिकारिभिः, चित्रगुप्तादिलेखकैः, व्याघ्रसिंहवराहसर्पैः, वृश्चिकभूतकीटकृमिवृकश्वशृगालादिभिः, दारिद्र्यपिशाचैर्मारैः, व्यङ्गमुखैः, कासश्वासादिभिः, भयङ्करैः, सेव्यमानं यमं दृष्टवान्। स च सभायां तेजसा दीप्तः, महाप्रचण्डदूतैः पापकर्तृणां नायकैः परिवृतः, वन्यपशुरूपाणां भूतैः, विषधरैः पर्वतवत् परिवृतः, तदा सर्वेश्वरः स्वदूतान् सम्बोध्य प्रोवाच—‘कथं कश्चन मुद्गलनामकः भीमपुत्रः कौण्डिन्यग्रामकः क्षत्रियोऽयं त्वया भ्रमात् आनीतः? अयमल्पायुष्कः क्षत्रियः नीतव्यः आसीत्, किं तु मोच्यताम्।‘ ततस्ते यमदूताः धर्मराजं पुनः प्रचोदयामासुः—‘यदा तत्र गताः स्म, तदा तस्य प्राणक्षीणं देहिनं न दृष्टवन्तः।‘ यमः प्रत्युवाच—‘कस्मात् एवंविधाः जनाः भवद्भिः प्रायशः न दृश्यन्ते? ये द्वादश्यां पुण्यकर्म कृतवन्तः, तेषां वैतरणी प्रसिद्धा। ये उज्जयिन्यां, प्रयागे, यमुनायां वा मृताः, तिलस्वर्णादिदानं कृतवन्तः, नित्यगोदानं वा, तेषां पुण्येन तत्र न दृश्यन्ते।‘ यमदूताः ऊचुः—‘किं तत्तपः? कथं पुरुषैः तत्र कर्तव्यं, देव, त्वां तुष्टये? केन व्रतेन कृष्णपक्षद्वादश्यां उपवासेन च पापात् विमुक्तिः स्यात्? किं विधिना तत् व्रतं कर्तव्यम्? कृपया विस्तरेण ब्रूहि।’ मुद्गलः प्रत्युवाच—‘शृणुत, यथादृष्टं यथाश्रुतं सर्वं वक्ष्यामि।‘ यमः पुनः अवदत्—‘मार्गशीर्षादिमासेषु कृष्णपक्षेषु पूर्वदिने वैतरणीव्रतं सम्यक् आचर्यताम्, हे दूताः। प्रतिमासं संवत्सरपर्यन्तं नित्यं कर्तव्यम्। तेन कृतं व्रतं मोक्षदं भवति, न संशयः। तत्र विष्णुप्रीत्यर्थं उपवासः कर्तव्यः—‘अद्य देवेश, मम उपवासः स्यात्।’ द्वादश्यां गोविन्दस्य भक्त्या पूजनं कार्यम्। यदि स्वप्नदोषेन्द्रियविकारात् भक्षणं वा मैथुनं जातम्, तदा क्षमस्व सर्वं, करुणया मां पालय। एवं नियमेन मध्याह्ने तीर्थगमनं कर्तव्यम्। तत्र मृत्तिकायाः, गोमयस्य, तिलानां च ग्रहणं विधिपूर्वकं कार्यम्। तत्र स्नानं व्रतसमाप्त्यर्थं कर्तव्यम्। ‘अश्वक्रान्त’ मन्त्रेण विशेषतः स्नातव्यम्—‘अश्वैः क्रान्ता रथैः क्रान्ता विष्णुना च महीतले। वसुन्धरे, मम पूर्वकृतं पापं हर; त्वया पापं नाशयित्वा सर्वपापैः विमुक्तः स्याम्।’ काश्यां उत्पन्नाः तिलाः विष्णुरूपाः स्मृताः; तिलस्नानेन गोविन्दः सर्वपापं हरति। ‘हे देवी, विष्णुशरीरसम्भूता, महापापहरिणि, सर्वेषां पापं हर, नमोऽस्तु ते।’ इति पूर्वं तुलसीपत्रं गृहीत्वा, नामानि जपित्वा, यथाविधि स्नानं कर्तव्यम्। एवं मुद्गलमुनिना स्वानुभूतं यमलोकस्य भीषणं स्वरूपं, तत्र वैतरणीव्रतस्य माहात्म्यं च विस्तारतः कथितम्। यः एतद्व्रतं श्रद्धया आचरति, स वैतरण्याः दुःखं तरति, सर्वपापैः विमुक्तो भवति, विष्णुप्रसादं च प्राप्नोति।