वेदविदे दानं कर्तव्यम्, न तु तस्य पत्न्या या वन्ध्या; तत्र दम्पती उपवेश्य, विधिपूर्वकं तौ भूषयेत्। तस्यै स्त्रियै पूर्णपात्रं भोज्यवस्त्रसहितं दद्यात्, ब्राह्मणाय च सुवर्णपात्रं सर्वोपयोगीयेभ्यः। देवानां नाथस्य प्रतिमां कुम्भसहितां समर्पयेत्; एवं यः "अशून्यशयन" नामकं व्रतम् हरये सम्यगाचरति— सः लोभशून्यः, नारायणभक्तः, सदा पत्न्या सह न कदाचित् व्यावृत्तिम् अनुभवति। हे ब्राह्मन्, या स्त्री अपि चन्द्रसूर्यतारकाणां यावत्स्थितिः, तावत् पतिहीना न भवति; तयोः दम्पत्योः कदाचित् विकारः वा दुःखम् न जायते। तेषां पुत्राः, पशवः, रत्नानि च न कदाचित् नश्यन्ति, हे पितामह; सप्तसहस्रकल्पानाम् सप्तशतानि च कल्पानि— "अशून्यशयन" व्रतस्य पालनात् विष्णुलोके समादरं लभते। अथ ब्रह्मा पप्रच्छ—कथं आरोग्यं, ऐश्वर्यं, स्थिरबुद्धित्वं, धर्मनिष्ठा च सदा स्युः? कथं दोषरहितत्वं, विष्णौ च पराभक्तिः लभ्यते? ईश्वरः उवाच—साधु पृष्टं त्वया, हे ब्रह्मन्! इदानीं शृणु। विरोचनस्य च भर्गवस्य च संवादं कथयामि—षोडशवर्षीयं प्रह्लादसुतं दृष्ट्वा— एषः तस्य रूपम्, हे ब्रह्मन्, भृगुप्रसूतस्य यशस्विनः; "साधु साधु महाबाहो विरोचन, कल्याणं ते अस्तु!" इति हसन्, देवद्विषां हन्ता तम् अपृच्छत्—"हे ब्रह्मन्, किं हेतोः त्वं मयि हास्यं कृतवान्?" "त्वं माम् ‘साधु साधु’ इति उक्तवान्—तत् कारणं वद।" तस्य यथोचितं पृच्छतः वाक्यविशारदः प्रत्युवाच— "व्रतस्य महत्त्वे विस्मयात् हास्यं मया कृतम्; पूर्वं दक्षविनाशार्थं त्रिशूलधारिणः क्रुद्धस्य— तस्य भीषणस्य मुखात् ललाटात् स्वेदबिन्दुः अपतत्; स बिन्दुः पातालान् सप्त, सागरान् सप्त दग्ध्वा। सः वीरभद्रः नाम, बहुमुखलोचनः, ज्वालामालिनः, दशसहस्रबाहुपादयुतः, भीषणः अभवत्। यज्ञं विध्वंस्य, पुनः महाप्रलयं चकार; त्रैलोक्यदाहः तदा शिवेन निरुद्धः। "हे वीरभद्र, दक्षस्य यज्ञविनाशः त्वया कृतः; अद्य लोकदाहेन कार्यं पूर्णम्। सर्वेषां शमं दत्त्वा, ग्रहाणां मध्ये श्रेष्ठः भव; कुलीनाः शुद्धात्मानः तव पूजां हर्षेण करिष्यन्ति। त्वं अङ्गारकः, भूमिसुतः इति प्रसिद्धः भविष्यसि; देवेषु च द्वितीयं रूपं प्राप्स्यसि। चतुर्थ्यां तव पूजां ये नराः करिष्यन्ति, अनन्तं सौन्दर्यं, आरोग्यं, ऐश्वर्यं च लभन्ते।" एवं उक्तः सः शान्तिं प्राप, इच्छारूपधारी अभवत्; तस्मिन्नेव क्षणे, हे राजन्, सः पुनः ग्रहत्वं प्राप। एकदा त्वं तस्य उत्तमां पूजां, बलिं च शूद्रेण क्रियमाणां दृष्टवान्, तत्र स्थितः। तस्मात् त्वं सुन्दरः, देवः, शत्रुकुलानां वज्रः अभवः; नानाविधाः गुणाः अपि त्वयि प्रसिद्धाः। अत एव देवा दानवाश्च त्वां विरोचनं इति वदन्ति, यतः त्वं शूद्रस्य व्रतं दृष्टवान्। एवं रूपवैभवस्य आश्चर्येण अहं ‘साधु साधु’ इति उक्तवान्; तदा सः ‘कियदद्य महत् यशः!’ इति प्रत्युवाच। दर्शनमात्रेण अपि सौन्दर्यं, ऐश्वर्यं लभ्यते—किं पुनः कर्मणा! भूमिसुतस्य भक्त्या गवां दानादिकं निन्दितम्— एवं दृष्ट्वा, त्वं देवद्विषां गर्भे जातः; तस्मात् दैत्यत्वं प्राप्स्यसि। इति भृगुपुत्रस्य वचः श्रुत्वा— प्रह्लादात्मजः वीरः पुनः भर्गवं पप्रच्छ। विरोचनः उवाच—"भगवन्, तद्व्रतस्य विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि। पूर्वजन्मनि दृष्टं दानं, तस्य महत्त्वं, विधिं च, यथावत् वर्णय।" एवं श्रुत्वा ब्राह्मणः सस्नेहम् अवदत्—"हे दानव, चतुर्थ्यां, अङ्गारकदिनम् आगते— मृदया स्नात्वा, मणिना भूषितः, उत्तराभिमुखः स्नात्वा, अग्निदेवस्य मन्त्रं जपेत्। शूद्रः मौनं स्थित्वा, भौमं ध्यायेत्, विषयत्यागं कृत्वा; सूर्यास्ते सति, गोमयेन अङ्गानि लेपयेत्। मण्डपं पुष्पमालाभिः सर्वतः अलङ्कुर्यात्; तत्र पूजां कृत्वा, कुङ्कुमेन अष्टदलपद्मं लिखेत्। कुङ्कुमाभावे रक्तचन्दनं योज्यं; चतुर्भिः अञ्जलिभिः, भोज्योपस्करैः सह, बलिं स्थापयेत्। रक्ततण्डुलान् मणिसंयुक्तान् चतुर्दिशं स्थापयेत्, नानाफलानि च तत्र योजयेत्। सर्वाणि सुगन्धिद्रव्याणि, माल्यादीनि, तद्वत् स्थापनीयानि; ततो हिरण्यशृङ्गीं, रौप्यपादां, ताम्रदोहनपात्रसहितां, वस्त्रालङ्कृतां कपिलां गवां पूजयेत्। बलिष्ठं रक्तपादं, सौम्यं वृषभं, सप्तधान्यानि वस्त्रेषु बद्धानि, अङ्गुष्ठमात्रं दीर्घबाहुं सुवर्णपुरुषं च स्थापयेत्। चतुर्भुजं सुवर्णमयं पुरुषं ताम्रपात्रे गुडघृतोपरी स्थापयेत्, सः सामगः, जितेन्द्रियः, वाग्मी, सुन्दरः, सदाचारयुक्तः च। एतत्सर्वं द्विजगृहस्थाय दातव्यं, न तु कपटीने; हे भूमिपुत्र, एषः पिनाकिनः स्वेदजः बलिः। सौन्दर्यार्थं अहं त्वां शरणं गतः; अर्घ्यं गृहाण। अर्घ्यं दत्त्वा, मन्त्रेण रक्तचन्दनजलयुतं समर्पयेत्।