द्वितीयदिने, अशून्यशयनाव्रतस्य प्रारम्भे, पूजाविधानं पूर्ववत् आरभ्यते। तत्र विष्णोः आवाहनादि पूजनं यथाविधि मन्त्रैः क्रियते—श्रीवत्सधारिणं, श्रीप्रियं, श्रीपतिं, श्रीधारिणं, अक्षरं च विष्णुं नमस्यति। ततः प्रार्थना क्रियते—“मम गृहम् न नश्यतु, धर्मार्थकामसमृद्धिं ददातु; अग्नयः न नश्यन्तु, देवताः न नश्यन्तु, परमात्मन्।” पुनः—“मम पितरः दम्पत्यवैरस्येन न नश्यन्तु; यथा भगवतः लक्ष्म्याः नित्यं सङ्गः अस्ति, तथा मेऽपि सदा स्यात्, हे हरि।” तद्वत्—“हे भगवन्, मम पत्न्या सह सङ्गः कदापि न विच्छिद्येत; वरद, मम शय्या लक्ष्म्याः रिक्ता न भवेत्, यथा तव शय्या सदा पूर्णा अस्ति।” “मम शय्या अपि रिक्ता न भवेत्, हे मधुसूदन; देवेशस्य गानवाद्यनिनादः योज्यः।” यदि सामर्थ्याभावः अस्ति, तर्हि घंटा उपयुक्ता, यत् सर्ववाद्यसङ्ग्रहः सा; एवं गोविन्दस्य पूजनं कृत्वा तैलरहितं भोजनं कुर्यात्। रात्रौ, लवणरहितं, क्षाररहितं च भोजनं चतुर्गुणं यावत् कुर्यात्; ततः प्रभाते श्रीपतिना सह विशेषशय्यां, पात्रदीपसहितां, पादत्राणचत्रपङ्कजन्यासनयुक्तां दद्यात्। तस्याः इच्छितवस्तूनि, श्वेतपुष्पवस्त्राच्छादितानि, दोषरहितविष्णुभक्तब्रह्मणे, सपरिवाराय दद्यात्। वेदविदे दातव्या, न तु निर्भाग्यपत्नीवते; तत्र दम्पत्यौ स्थाप्य, विधिवत् अलङ्करोति। पत्न्यै भोजनसंपूर्णं पात्रं, ब्राह्मणे सुवर्णपात्रं च दद्यात्। देवेशस्य प्रतिमां जलपात्रसहितां च अर्पयेत्। अशून्यशयनाव्रतं हरये यः करोति, स दानशीलः, नारायणभक्तः, तस्य दम्पत्यौ कदापि न विच्छिद्यते। स्त्री अपि न विधवा भवति, यावत् चन्द्रसूर्यताराः स्थिता; तयोः दम्पत्यौ न विकलौ, न दुःखितौ। तेषां पुत्राः, पशवः, रत्नानि न नश्यन्ति; सप्तसहस्रकल्पानां सप्तशतककल्पानां च यावत्, अशून्यशयनव्रतेन विष्णुलोके पूज्यते। ब्रह्मा पप्रच्छ—“कथं आरोग्यं, संपत्तिः, स्थिरता, धर्मनिष्ठा च सदा सिध्यन्ति? कथं दोषरहितता, विष्णुभक्तिः च प्राप्त्यते?” ईश्वरः उवाच—“समीचीनं पृष्टं ब्रह्मन्! शृणु, वक्ष्यामि। विरोचनस्य भर्गवप्राज्ञस्य संवादः अस्ति। स प्रह्लादपुत्रं षोडशवर्षं दृष्ट्वा, भृगुपुत्रस्य रूपं तत्र आसीत्। ‘साधु साधु, वीर्यवान् विरोचन, शुभं भवतु!’ इति हसन्, देवानां हन्ता तं पप्रच्छ—‘हे ब्रह्मन्, किमर्थं मम हास्यं कृतवान्?’ तस्य यथायोग्यं पृच्छतः, वक्ता प्रत्युवाच—‘व्रतस्य महत्त्वेन आश्चर्यं कृत्वा हास्यं कृतवान्। पूर्वं, दक्षविनाशाय त्रिशूलधारिणः क्रुद्धः आसीत्; तस्य उग्रमुखात् ललाटतः स्वेदबिन्दुः पतितः, स सप्त पातालान् सप्त समुद्रान् दग्ध्वा भस्मीकृतवान्।’ स वीरभद्रः नाम, बहुमुखनेत्रधारी, ज्वालामण्डितः, दशसहस्रभुजपादयुक्तः, भयङ्करः आसीत्। यज्ञविनाशं कृत्वा, पुनः महाप्रद्वेषं अकरोत्; त्रैलोक्यदाहः शिवेन निवारितः। शिवः उक्तवान्—‘वीरभद्र, दक्षयज्ञं विनष्टवान्; लोकदाहेन तव कार्यं पूर्णम्। सर्वेषां शान्तिं दत्त्वा, ग्रहश्रेष्ठः भव; कुलीनाः शुद्धात्मानः तव पूजनं हर्षेण करिष्यन्ति।’ त्वं अङ्गारकः, भूमिपुत्रः, देवेषु द्वितीयं रूपं प्राप्स्यसि। चतुर्थ्यां त्वां पूजयन्ति ये नराः, तेषां रूपं, आरोग्यं, संपत्तिः अनन्ता स्यात्। एवं स शान्तिं प्राप्य, इच्छारूपं धारयामास; तस्मिन्नेव क्षणे, राजन्, पुनः ग्रहत्वं प्राप्नोत्। एकदा, तव साक्षात् तत्र शूद्रः उत्तमं पूजनं दानं च अकार्षीत्। तद्वशात् त्वं सुन्दरः, देवः, शत्रुकुलदर्पहा अभवः; विविधाः गुणाः तव प्रकटिताः, येषां कीर्ति विश्वं व्याप्यते। अतः देवाः दानवाः च त्वां विरोचनं इति कथयन्ति, यतः तव शूद्रेण व्रतदर्शनं अभवत्। तस्य सौन्दर्यं, तेजः च दृष्ट्वा, मया ‘साधु साधु!’ इति उक्तम्, स प्रत्युवाच—‘अहो, महत् यशः!’ दृष्ट्वा अपि सौन्दर्यं, संपत्तिः लभ्यते; किम् पुनः कर्तृत्वेन! भूमिपुत्रस्य गोदानादि दानं तव अवमानितम्। तद्वशात्, तव जन्म शत्रुद्विषः गर्भे अभवत्; तेन त्वं दैत्यः जातः। भर्गवस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा, प्रह्लादपुत्रः पुनः पप्रच्छ—‘महाभाग, तद्व्रतस्य विस्तारं श्रोतुम् इच्छामि। तत्र दानं यत् दृष्टं, तस्य महत्त्वं विधिं च यथावत् वर्णय।’ ब्राह्मणः श्रुत्वा, आदरात् प्रत्युवाच—‘दानव, चतुर्थ्यां, अङ्गारकदिनं यदा भवति...