संसारदुःखैः क्लेशैश्च दिवानिशं पीडितः स धर्मात्मा पुण्यबलात् कदाचित् कौण्डिन्यस्याश्रमं प्राप्नोत्। माधवमासे गङ्गास्नातं महर्षिं कौण्डिन्यं समीपमुपागच्छत्, स्वयं दुःखभारैः क्लिश्यमानः। तस्य वस्त्रस्य स्पर्शात् एकस्य बिन्दोः पातनात्, तस्य पापानि दुरितानि च विनश्यन्ति। ततः कौण्डिन्यं पुरतः अञ्जलिं कृत्वा स्थित्वा स धर्मात्मा इदं वचनं व्याहरत्— धृष्टबुद्धिः उवाच— "हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मयि कृपां कुरु। पुण्यबलात् मोक्षः केन साध्यः, तद् वद।" कौण्डिन्यः उवाच— "समीक्ष्य मनसा शृणु, येन तव पापानि विनश्यन्ति। वैशाखस्य शुक्लपक्षे प्रसिद्धा मोहिनी नामैकादशी विद्यते।" "तस्यां दिवसे मम निर्देशानुसारं एकादशीव्रतम् आचर; मेरुशिलासमं पापं देहिनां नश्यति।" "यथाविधि मोहिनीव्रतम् आचर्यमाणं जन्मजन्मान्तरसम्पन्नं पापं नाशयति।" ऋषेर्वचनं श्रुत्वा धृष्टबुद्धिः मनसि शान्तिं प्राप्नोत्। स कौण्डिन्यस्य उपदेशेन व्रतम् आचारयामास; व्रतसमाप्तौ पापमुक्तः अभवत्। ततः दिव्यं देहं प्राप्त्वा, गरुडारूढः विष्णुलोकं गच्छति, सर्वदुःखविवर्जितः। एवं राम, मोहिनीव्रतं परमं; त्रिलोके जङ्गमाजङ्गमेषु किञ्चिदपि तस्मात् श्रेष्ठं न विद्यते। यज्ञाः, तीर्थयात्राः, दानानि अपि षोडशांशमात्रं न गच्छन्ति; पाठेन श्रवणेन च सहस्रगोदानफलं लभ्यते। एवं 'वैशाखशुक्लपक्षमोहीनीएकादशी' नाम अयम् एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः, उमापति-नारदसंवादे, श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे, पंचपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसंयुक्ते। नारदः पुनः उवाच— "देवश्रेष्ठ, मम हिताय यमपूजां वद; केन उपायेन मनुष्यः अन्यं नरकं न याति, भगवन्?" "यमलोकस्य वैतरण्याः नदी श्रूयते, दुर्गमाऽगम्या, अतीव रक्तपूर्णा, दुष्पारः। सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः तस्यां पारं गन्तुं दुष्करम्; केन उपायेन सुलभं स्यात्? महादेव, मम महद्भयं तत्र यमलोकसम्बन्धे।" "ततो मोक्षाय, कृपया सम्यक् वद, देवेश, मयि दया दर्शय।" महादेवः उवाच— "एकदा द्वारवत्यां लवणसागरस्नानं कृत्वा, तत्र मुनिं मुद्गलम् आगच्छन्तं ददर्शम्।" स तेजस्वी सूर्यवत् दीप्तिमान् तपसा, मम पुरतः प्रणम्य, विस्मितः मुद्गलः उवाच— मुद्गलः उवाच— "भगवन्, सहसा चेतनां हित्वा भूमौ पतितः, अङ्गानि दह्यमानानि, यमदूतैः गृहीतः।" "बलात् आकृष्यमाणः अङ्गुष्ठमात्रः अभवम्; यमदूतैः दृढबन्धः यमस्य समीपं नीतः।" "क्षणे तत्र सभायां यमं ददर्शम्—पिङ्गलोक्षं, श्यामवर्णं, भीषणं, रोगमृत्युसहस्रैः परिवृतम्।" "वातपित्तकफदोषरूपैः, कृशता, ज्वर, व्याधयः, विस्फोटा, क्षयरोगैः सेव्यमानम्।" "दाह, शरीरपीडा, शिरोवेदनाः, भगन्दरः, बलहानिः, कण्ठगण्डः, नेत्ररोगः, मूत्रकृच्छ्रः, ज्वरः, व्रणैः सह।" "मूर्छा, कण्ठनाडिकायाः ग्रन्थिः, हृद्रोगः, पिशाचाः, चौराः; एवं विविधैः भीषणरूपैः।" "कपालैः, छिन्नशीर्षैः, हस्तैः, नरकक्षेत्रे, घोरैः दैत्यराक्षसैः, उपविष्टैः, स्थितैः।" "न्यायाधिकरणाः, लेखकाः चित्रगुप्तादयः, व्याघ्राः, सिंहाः, वराहाः, जटिलसर्पाः, दुष्प्राप्याः।" "वृश्चिकैः, दंष्ट्रायुक्तपिशाचैः, कीटकैः, भृङ्गैः, वृकैः, विचित्रश्वानैः, बकैः, गृध्रैः, श्वगालैः।" "चौरैः, दारिद्रपिशाचैः, मारैः, डाकिन्यः, विकटकेशाः, श्वासकासरोगयुक्तैः, भ्रुकुटिकृतैः, वक्रमुखैः।" "यमः सभा मध्ये दीप्तिमान्, भीष्णदण्डधरैः, पापकृतां अधिपैः, गणैः परिवृतः।" "वनचरादिभिः भीष्णैः प्राणिभिः, विषधरैः पर्वतं यथा परिवृतः, तदा सर्वेश्वरः स्वदूतान् सम्बोधयामास।" "कथं मुनिनं मुद्गलम्, भीमपुत्रं, क्षत्रियं, कौण्डिन्यग्रामवासिनं, अन्यमन्यतया आनयत?" इति यमः पृष्टवान्। "स क्षत्रियः अल्पायुषः; तं आनयितुं आसीत्, परन्तु अद्य विमोचय।" इत्युक्त्वा दूताः निर्गताः पुनः प्रत्यागच्छन्। "यमदूताः पुनः धर्मराजं ऊचुः— 'यत्र गच्छामः, तत्र आयुष्क्षीणं देहिनं न पश्यामः।'" यमः उवाच— "किमर्थं तादृशाः जनाः यूयं न दृश्यन्ते? वैतरण्याः नदी प्रसिद्धा, ये द्वादशीपुण्यकर्मणः कर्तारः।" "ये उज्जयिन्यां, प्रयागे, यमुनायां मृत्युः प्राप्नुवन्ति, तिलस्वर्णादिदानं कृतवन्तः, गोदानं प्रतिदिनं कृतवन्तः—" दूताः ऊचुः— "हे ब्रह्मन्, सम्यक् व्रतं वद; केन व्रतेन पुरुषः तत्र तव तुष्टिं प्राप्नोति?" "कस्य व्रतेन कृष्णपक्षद्वादश्यां उपवासेन पापमुक्तिः स्यात्?" "कस्य विधिना व्रतं आचर्यते? अनुग्रहपूर्णेन मनसा वद, हे कृपासिन्धो।" श्री मुद्गलः उवाच— "दूतवचनं श्रुत्वा, स मधुरं वदति— 'हे दूताः, यथा दृष्टं श्रुतं च, सर्वं वक्ष्यामि।'" यमः पुनः उवाच— "मार्गशीर्षादिमासेषु, कृष्णपक्षेषु, पूर्वदिवसेषु, वैतरणीव्रतम् यथाविधि आचर्यतव्यं, हे दूताः।" एवं पुण्यकर्मणा मोक्षः, व्रतस्य महत्त्वं, यमलोकस्य भीषणता च, ऋषिमुखाद् कथितम्।