श्रीमहर्षिः उवाच— एतस्मात् कारणात्, हे राम, एष व्रतः त्वदादिभिः पालनीयः, यः पापानि नाशयति, महतीं च क्लेशमपाकरोति। शृणुष्वैतदुत्तमं पावनं पापनाशनं चरितं, यस्य केवलश्रवणेनापि महापापं विनश्यति। सरस्वत्याः शोभनतीरे शुभा भद्रावती नाम पुरी बभूव, यत्र कश्चन तेजस्वी राजा राज्यं कर्तुमासीत्। तत्र सोमवंशसम्भूतः सत्यवाग्दृढप्रतिज्ञश्च एकः वैश्यः निवसति स्म, धनधान्यसमृद्धः। तस्य नाम धनपालः, पुण्यकर्मरतः, यः विश्रामगृहाणि, कूपान्, मठान्, उद्यानानि, तडागानि, गृहाणि च निर्माय दानशीलः सदा बभूव। स विष्णुभक्तः शान्तचित्तश्च, तस्य पञ्च पुत्राः आसन्—सुमनाः, द्युतिमान्, मेधावी, सुकृतः, पञ्चमश्च धृष्टबुद्धिः नाम। स तु धृष्टबुद्धिः महापापनिरतः, परदाराभिरतः, द्यूतशालासभासु चतुरः। स द्यूतादिदोषासक्तः, परस्त्रीसंगपरायणः, न देवपूजायां, न पितृकार्ये, न ब्राह्मणसेवायां प्रवृत्तः। अधार्मिकः, दुष्टबुद्धिः, पितुः धनं व्ययन्, निषिद्धान्नभोजनरतः, सुरापाने सदा आसक्तः। वेश्याग्रीवावलम्बनं कृत्वा, चौर्यकर्मणि प्रवृत्तः, चौर्येण जीवितुमिच्छन्, कुपथगामी, स्वजनैः परित्यक्तः, पित्रा गृहात् निष्कासितः। स्वकाणि भूषणानि अपि स्वयमेव व्ययन्, वेश्याभिः परित्यक्तः, धनक्षयात् सर्वत्र निन्दितः। ततो दैन्येन पीडितः, नग्नः, क्षुधया संतप्तः, चिन्तायामग्नः—"किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि? केन प्रकारेण जीवितुं शक्यम्?" इति विचारयन्। तदा स पितुः नगरे एव चौर्यकर्म आरब्धवान्; स राजा-पुरुषैः गृहीतः, पितुः गौरवात् विमुक्तश्च। पुनः गृहीतः, पुनश्च विमुक्तः, तृतीयवारमपि कम्पमानः गृहीतः; स साहसं कृत्वा, दुष्टाचरणः, दृढैः पाशैः बद्धः। शस्त्रैः प्रहरणैः ताडितः, पुनः पुनः संतापितः—"मूढात्मन्! मम राज्ये न स्थातव्यम्"—इति तेनोक्तः। एवं उक्त्वा राजा तं दृढपाशात् विमुक्तवान्; तस्य भीतिः स वनं गाढं प्रविष्टवान्। तत्र क्षुधातृषार्तः, चित्तविक्षिप्तः, इव सिंहः मृगवराहादीन् बहून् प्राणिनः हत्वा, मांसभक्षणे रतः, धनुः हस्ते, तूणीरं पृष्ठे स्थापयन्, सदा वने वसन्। वनं विचरन्, चकोरमयूरक्रौञ्चभारद्वाजमूषिकादीन् पक्षिणः हत्वा, क्रूरकर्मा, साहसी, पापदोषेण मूढः, पूर्वजन्मकृतपापपङ्के निमग्नः। एवं दुःखार्तः, शोकसंतप्तः, अहर्निशं पीडितः, एकदा पुण्यबलात् कौण्डिन्यस्य आश्रमं प्राप। माधवमासे, दुःखभारपीडितः, गङ्गास्नातं मुनिं समीपमुपेत्य, तस्य वस्त्रस्य बिन्दोः स्पर्शात् पापक्लेशौ नष्टौ। स Kauṇḍinya-मुनिं प्राञ्जलिः उपतस्थे। धृष्टबुद्धिः उवाच— "ब्राह्मणश्रेष्ठ! दयां कुरु, येन पुण्यबलात् मोक्षः सिध्यति, तद् ब्रूहि।" कौण्डिन्यः उवाच— "एकदा शुक्लपक्षे वैशाखमासस्य प्रसिद्धा एकादशी, मोहिनी नाम। तस्या व्रतं सम्यगाचर; तेन मेरुशृङ्गसमानि अपि पापानि नश्यन्ति। मोहिनी-व्रतं सम्यगाचरन्, बहुजन्मार्जितपापानि अपि नश्यन्ति।" इति श्रुत्वा, धृष्टबुद्धिः प्रशान्तचित्तः अभवत्। कौण्डिन्यस्य निर्देशेन स व्रतं सम्यगाचरन्; व्रतसमाप्तौ, राजश्रेष्ठ, पापरहितः अभवत्। ततः दिव्यदेहं प्राप्य, गरुडारूढः, विष्णुलोकं गतः, सर्वक्लेशविवर्जितः। एवं, हे राम, एष मोहिनीव्रतः परमो हि; त्रिषु लोकेषु चलाचलानां मध्ये किञ्चित् अपि न विद्यते यत् एतदधिकम्। यज्ञाः, तीर्थयात्राः, दानानि, एतेषां षोडशांशमपि न सम्यगुपयन्ति; केवलं शृण्वन् वा पठन् वा सहस्रगवां फलं लभते। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे 'वैशाखशुक्लमोहिनीएकादशी' नाम एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ नारदः उवाच— "देवश्रेष्ठ! मम हितार्थं यमपूजां ब्रूहि; कथं पुरुषः अन्यं नरकं न याति, भगवन्?" "श्रूयते यमलोकस्य वैतरणी नाम नदी सदा अस्ति, या दुस्तराऽतीव, अगम्या, अगाधा, रक्तपूर्णा च। सर्वभूतैः दुःसङ्क्रम्या सा कथं सुलभं तर्यते? एष मे महाभयम्, महादेव, यमलोकस्य विषये। तस्मात् तस्य विमोचनाय यत्कर्तव्यं, तत्सर्वं ब्रूहि, दयानिधे।" महादेव उवाच— "एकदा, विप्रेन्द्र, द्वारवत्यां लवणसागरे स्नात्वा अहं मुनिं मुद्गलं दृष्टवान्। स तेजसा दीप्तिमानिव भानुना, तपसा दीप्तकलेवरः; स मामवन्दत, विस्मितचित्तः, मुद्गलो मुनिः प्रोवाच।" मुद्गलः उवाच— "भगवन्! अकस्मात् मम चेतना नष्टा, भूमौ पतितः, अङ्गानि दह्यमानानि, यमदूतैः गृहीतः। बलात् आकृष्टः, अङ्गुष्ठमात्रः जातः, दृढैः पाशैः बद्धः, यमस्य समीपं नीतः।