पुराकाले धर्मप्रवक्तृभिः विविधव्रतानां महिमा निरूपिता। यः कश्चित् मुखद्वारे वासं परित्यज्य अन्ते धेनुं ददाति, स वरुणलोकप्राप्तिं लभते, तद् व्रतम् वरुणव्रतं नाम। यः चन्द्रायणव्रतं कृत्वा सुवर्णचन्द्रमसमर्पयति, स चन्द्रलोकफलप्राप्तये चन्द्रव्रतं इत्युच्यते। ज्येष्ठमासे पञ्चविधतपः कुर्वन् सुवर्णधेनुं दत्वा अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां स्वर्गं प्राप्नोति, तद् रुद्रव्रतम् इति प्रसिद्धम्। शिवमन्दिरे तृतीयायां विधिवदेकवारं कर्म कृत्वा, समाप्तौ धेनुदानात् भवानीव्रतलाभः स्यात्। माघमासे रात्रौ सिक्तवस्त्रधारी सप्तम्यां धेनुं दत्वा, एकदिनं स्थित्वा राजा भवति, इति पवनव्रतं कथ्यते। फाल्गुने त्रिरात्रोपवासं कृत्वा रम्यगृहं ददन् सूर्यलोकं प्राप्नोति, तद् धामव्रतं नाम। त्रिसन्ध्यायां पूजां कृत्वा दम्पती अलङ्कृत्य उपवासनन्तरं दानात् मोक्षव्रतं सम्पद्यते, येन मोक्षफलप्राप्तिः स्यात्। कृष्णपक्षद्वितीयायां लवणपात्रं दत्त्वा, समाप्य शिवमन्दिरे ब्राह्मणाय धेनुं दद्यात्। कांस्यं वस्त्रयुतं दत्त्वा, समाप्तौ धेनुदानात् शिवालयगम्यः स्यात्। कल्पान्ते राजा राज्ञां भवति, सोमव्रतं तदुच्यते; प्रथमदिने एकवारं भुक्त्वा समापनफलप्रदाता। शिखिव्रते द्विपलसुवर्णात् अधिकं हेमयुक्ताश्वयुक्तरथं दत्त्वा, उपवासानन्तरं दानात् शतयुगपर्यन्तं स्वर्गवासः, अन्ते च राजा राज्ञां भवति, अश्वव्रतं तदुच्यते। तथैव सुवर्णगजयुक्तरथं दत्त्वा, सत्यम् लोकं सहस्रयुगपर्यन्तं वसति। पुनर्जन्म पृथिव्यां लभते, तद् करिव्रतं नाम। दशम्यां एकवारं भुक्त्वा, समाप्तौ दशधेनुदानम्। सुवर्णदीपं दत्त्वा विश्वेशो भवति, तद् विश्वव्रतं, महापापनाशनम्। कार्तिके पुष्करे एकविंशतिलक्षणयुतां कन्यां विवाहाय दत्त्वा ब्रह्मलोकगम्यः स्यात्। कन्यादानात् श्रेष्ठतरं दानं नास्ति, विशेषतः पुष्करे कार्तिके। ब्राह्मणाय विधिवत् दातव्यम्, अन्यथा लोकनाशः स्यात्। तिलमृद्गजं रत्नैः भूषितं कृत्वा ब्राह्मणाय सलिले स्थित्वा दद्यात्; तेषां लोकाः कदापि न नश्यन्ति, प्रलयेऽपि। शष्ठीव्रतं यः पठति शृणोति वा, शतमन्वन्तरपर्यन्तं, स गन्धर्वाधिपतिः भवति। एवं धर्मराजन्, शष्ठीव्रतस्य पुण्यकथां सर्वफलप्रदां तुभ्यं प्रवदामि। यदि श्रोतुमिच्छसि, द्विजातीनां कर्तव्यं शृणु। स्नानविना शौचं नास्ति, न च मनःशुद्धिः; तस्मात् मनःशुद्धये स्नानं प्रारम्भे विधीयते। उदकं हृतमहितरं वा स्नानार्थं प्रयुञ्जीत, मूलमन्त्रेण तीर्थं स्थापयेत्। मूलमन्त्रः— “नमो नारायणाय” इति। कुशग्रहणपूर्वकं सम्यक् आचमनं कुर्यात्। ततः चतुरङ्गुलविस्तीर्णं चतुरश्रं क्षेत्रं निर्माय, गङ्गायाः आवाहनं मन्त्रैः कुर्यात्। गङ्गे, त्वं विष्णोः पादोद्भवा, वैष्णवी, पापनाशिनि, जन्ममृत्युपर्यन्तं नः पालय। तव त्रिंशत्कोटिसंख्यकानि तीर्थानि स्वर्गे, पृथिव्यां, अन्तरिक्षे सन्ति, हे जाह्नवि। देवेषु तव नामानि— नन्दिनी, नलिनी, दक्ष, पृथ्वी, सुभगा, विश्वकाया, शिवासिता, विद्याधरी, लोकप्रसादिनी, क्षेमा, जाह्नवी, शान्ता, शान्तिप्रदायिनी च। एतानि शुभनामानि स्नानकाले जपेत्; तदा त्रिपथगा गङ्गा तत्रैव प्रत्यक्षी भवति। सप्तवारं कृताञ्जलिः जप्त्वा, ततो मूर्ध्नि जलं त्रिः, चतुर्वा, पञ्चवारं, सप्तवारं वा प्रक्षिपेत्। पृथिव्यां स्नानं कृत्वा, “अश्वगा रथगा विष्णुगता वसुधे” इत्यादि मन्त्रं पठेत्। “पृथिवि, मद्गतम् पापं हन्याः, यद् दुष्कृतं मया कृतम्; त्वं वराहेण शतबाहुना कृष्टा कृष्णेन” इति। “नमस्ते सर्वलोकस्य कारणे पुण्यरूपिणि” इत्यादि स्तुत्या स्नानादन्तरम् आचमनं कुर्यात्। ततः शुद्धवस्त्राणि परिधाय, विश्वत्रयपोषणार्थं तर्पणं कुर्यात्। प्रथमं ब्रह्माणं, ततो विष्णुं, रुद्रं, प्रजापतीन्, देवान्, यक्षान्, नागान्, गन्धर्वाप्सरोगणांश्च तर्पयेत्। क्रूरसर्पान्, सुपर्णान्, वृक्षान्, जम्भकगणांश्च, विद्याधरान्, मेघवासिनः, आकाशचरांश्च। ये चान्ये निरालम्बाः, पापकर्मरताः, तेषां तृप्त्यर्थं अपि एष जलार्पणं मया कृतम्। देवानां तर्पणे उपवीतविधिं, मानवेषु निवीतविधिं कृत्वा, मुनिपुत्रान्, अमुनिपुत्रांश्च भक्त्या तर्पयेत्। सनकः, सनन्दः, सनातनः, कपिलः, आसुरी, वोढु, पञ्चशिखश्च—एवं ते स्मरणीयाः। एवं विधिना पुण्यव्रतानां महिमा, स्नानविधिश्च धर्मज्ञैः प्रतिपादितः।