सर्वेषु आश्रमेषु ब्रह्मचर्यं परमं व्रतम् इति निर्दिष्टम्। तस्य लक्षणानि व्याख्यास्यामि—यथा कृत्स्नं ब्रह्मचर्यं लक्षणैर् उपलक्ष्यते। कदाचित् कुपरिग्रहः, सौम्यता, तुष्टिः, शिष्टाचारः, अनसूया, गुरौ श्रद्धा, सर्वभूतेषु दया, अनवमर्दः—एतेषां षण्णां गुणानां योगेन ब्रह्मचर्यं शान्तात्मभिः ऋषिभिः निर्दिष्टम्। धर्मः मोक्षः च दयायाः आश्रितौ; स्वर्गः अपि दयायाः अधीनः, राजन्। यः निन्दितः सन् न कोपं करोति, पूजितः सन् न हर्षं प्राप्नोति, सुखदुःखयोः समः तिष्ठति, स एव शान्तः इत्युच्यते। शान्तः जनः सुखेन शय्यां उपविशति सुखेन च जागर्ति; स उत्तमं श्रेयः प्राप्नोति, तु निन्दकः विनश्यति। निन्दितः अपि न चिन्तयति; स पापं न करोति। स्वधर्मं विचिन्त्य परधर्मं न निन्दति। आत्मानं जानाति, परान् दोषैः न दुष्यति—मन्त्रे, कर्मणि, जातौ, अन्यत्र वा। ब्रह्मचर्यं सर्वदोषान् आच्छादयति, यथा वस्त्रं विकलाङ्गस्य अङ्गं आच्छादयति। ये ब्रह्मचर्यं न जानन्ति, तेषां अध्ययनं व्यर्थम्। शिक्षायाः मूलं ब्रह्मचर्यं; ब्रह्मचर्यं सनातनं धर्मम्। यः ब्रह्मचर्यं सुवर्णेन तुलां समं तौलयति— स एव स्थिरः इति कथ्यते, धनैः न मोहितः। सर्वेषु व्रतेषु ब्रह्मचर्यं एव उत्तमं शरणम्। द्विजः यदि षडङ्गानि वेदान् च अर्थं जानाति, ब्रह्मचर्यं विना, स इह सम्मानं न प्राप्नोति। वेदाः षडङ्गैः अध्ययनं कृतम् अपि, ब्रह्मचर्यं विना शुद्धिं न यान्ति। सांख्यं, योगः, कुलं, जन्म, तीर्थस्नानं—एतेषां फलम् नास्ति। अवमानात् तपः वर्धते, सम्मानात् तपः ह्रियते। पूजितः ब्राह्मणः दूग्धगायिवत् गच्छति। यथा गायी पुनः तृणं जलं च लभते, तथा ब्राह्मणः पुनः जपैः होमैः च पूर्यते। लोके मित्रं नास्ति यथा यः अन्यस्य पापं स्वीकृत्य स्वधर्मं ददाति। निन्दकान् न निन्देत्, स्वकोपं यत्नेन निगृह्णीयात्। आत्मसंयमेन अमृतं अभिषिञ्चति। कपालं, वृक्षमूलानि, स्थूलवस्त्रं, एकान्तवासः, उदासीनता, ब्रह्मचर्यं—एते उत्तमं पदम् उपनयन्ति। कामक्रोधयोः जयः कृत्वा, वनस्थस्य किं कार्यम्? अभ्यासेन शास्त्रं ध्रियते; शीलैः कुलं स्थीयते। गुणैः मन्त्राः स्थीयन्ते; धैर्येण क्रोधः निगृह्यते। यः स्वस्य उद्भूतं क्रोधं निगृह्णाति—स वीरः अक्रोधेन जयति; पृथिव्यां कः तस्य तुल्यः? यः क्रोधे समुत्थिते धैर्येण तिष्ठति, तं उत्तमं साधूनां मध्ये मन्ये, स लोके न निमज्जति। एषा ब्रह्मणः पुरातना गुह्यं शिक्षाः सनातनी। एषा धर्मस्य विधिः सम्यक् उक्ता। अन्ये लोकाः यज्ञकर्तृभ्यः, अन्ये तपस्विभ्यः। अन्ये लोकाः ब्रह्मचर्यवतां, तेषां महत् सम्मानम्। धैर्यवतां एक दोषः, द्वितीयः न भवति। यः धैर्यं दुर्बलता इति मन्यते, तस्य दोषः न भवति; धैर्यं पण्डितानां बलम्। शान्तः यज्ञदानाद् अधिकः। यद् क्रोधेन पठ्यते, दीयते, पूज्यते—तद् सर्वं नश्यति, भग्नघटस्य जलमिव। यः ब्रह्मचर्यस्य शुभं अध्यायं प्रातः पठति, धर्मनावं समारुह्य कष्टानि तरति। यः नित्यं ब्रह्मचर्यस्य शुभं अध्यायं पठयति, स ब्रह्मलोकम् प्राप्य तत्र न पतति। श्रुणु धर्मस्य सारं; श्रुत्वा दृढं धारय। यद् अनिष्टं स्वस्य, तद् परेषु न कुर्यात्; परस्त्रियः मातरं इव पश्येत्, परधनं मृत्तिकां इव। यः सर्वभूतानि आत्मनं इव पश्यति, स एव पश्यति। देवाय पाकं, परार्थं जीवितम्—एतत् सर्वं धातव्यम्, सुवर्णम् इव धातुषु। सर्वभूतहितं पठित्वा, अमृतत्वं प्राप्नोति, राजन्। एवं धर्मस्य सारं शुनःशाखाय उक्त्वा, सर्वे तेन सह सरसि तटे स्थिताः। सरः विशालं, पद्मैः कुमुदैः च आवृतम् दृष्ट्वा, ते तत्र अवतीर्य पद्मनालानि सञ्चिन्वन्। तानि तटे स्थापयित्वा, शुभं जलकर्म अकुर्वन्। ततः जलात् निष्क्रान्ताः, सर्वे एकत्र समागच्छन्। पद्ममूलानि न दृष्ट्वा, इदं वचनम् ऊचुः—ऋषयः ऊचुः: केन पद्ममूलानि अन्नकामेन क्रूरतया हृतानि? ततः अन्योन्यं शङ्कित्वा, श्रेष्ठाः द्विजाः परस्परं पप्रच्छुः। सर्वे शपथं कर्तुं निश्चितवन्तः, राजन्। कश्यपः उवाच: यः पद्ममूलानि चोरयति, स सर्वत्र सर्वं नष्टं कुर्यात्, विश्वासघातं कुर्यात्। स मिथ्याशाक्ष्यं भवेत्, धर्मं कुर्वन् कपटेन, राजसेवां कुर्यात्। स मदु मांसं च भक्षेत्, यः पद्ममूलानि चोरयति। स सदा मिथ्यावचनं कुर्यात्, कामेषु रमेत। स कन्यां विक्रयाय दद्यात्, यः पद्ममूलानि चोरयति। वसिष्ठः उवाच: स अनाचारतः मैथुनं कुर्यात्, दिवास्वप्नं च रमेत।