शृणु, राजन्, धर्मस्य गूढं रहस्यं यथाक्रमं प्रवदामि। यः शब्दविद्यायां संलग्नः, जातिभेदेषु वा आसक्तः, अन्नवस्त्रेषु वा प्रवृत्तः, लोकाचारानुसारेण वा व्यवहारं कुर्वन् अस्ति, तस्य मोक्षः नास्ति। यः तु एकान्तशीलः, दृढव्रती, सर्वेन्द्रियविषयात् निवृत्तः, योगाभ्यासे स्थिरचित्तः, सर्वदा अहिंसकः च, स एव निश्चितं मोक्षं प्राप्नोति। यः संयमी, स सुखेन स्वपिति, सुखेन च प्रबुध्यते; यस्य चित्तं सर्वभूतेषु समं, स एव वस्तुतः जागर्ति। न रथेन, न अश्वेन, न गजेन च सुखं गच्छति जनः, यथा आत्मसंयमेन महान् मार्गः सुखेन गम्यते। न सर्पवत् कोपितः, न रिपुवत् क्रुद्धः, न मृगवत् उन्मत्तः, एवं न आत्मसंयमहीनः जनः आचरितुम् अर्हति। यमः संयम इति न कथ्यते; आत्मा एव संयमः उच्यते। येन आत्मा संयम्यते, स संयमः परमः। जनाः यमं संयम इति वदन्ति, किन्तु तस्य भीः व्यर्था; यः आत्मानं संयमयति, तस्मिन् यमः किं करिष्यति? मांसभक्षकेभ्यः, असंयतात्मभ्यश्च सदा भीः विद्यते; तेषां निग्रहाय दण्डः स्वयम्भुवा निर्मितः। दण्डः भूतानि रक्षति, जनान् पालयति, दुष्टान् निगृह्णाति, दण्डः दुस्तरः च। स दण्डः कृष्णः, तरुणः, रक्तलोचनः, सर्वभूतभीषणः, स एव नराधिपः, यस्मिन् धर्मः प्रतिष्ठितः। सर्वेषु आश्रमेषु संयम एव परमो व्रतः। संयमिनः लक्षणानि वक्ष्यामि। लोभशून्यता, सौम्यता, तुष्टिः, सम्यगाचारः, अनसूया, गुरौ श्रद्धा, भूतदया, अपवादरहितता—एतानि षट् संयमलक्षणानि शान्तात्मभिः ऋषिभिः कथितानि। धर्मः च मोक्षः च दयायाः आधारः, स्वर्गः अपि, राजन्। यः निन्दितः न कुप्यति, पूजितः न हृष्यति, सुखदुःखयोः समः, स शान्तः इति कथ्यते। शान्तः जनः सुखेन स्वपिति, सुखेन च प्रबुध्यते; स परं श्रेयः प्राप्नोति, परन्तु तुच्छदृष्टिः नश्यति। निन्दितः स न चिन्तयति, नापि पापं करोति; स्वधर्मं विचिन्त्य, परधर्मं न निन्दति। स आत्मानं वेत्ति, परदोषान् न दोषयति—मन्त्रहीनत्वेन, कर्महीनत्वेन, जात्या वा, अन्यथा वा। संयमः सर्वदोषान् आच्छादयति, यथा वस्त्रं दुष्टाङ्गं छादयति। ये संयमं न जानन्ति, तेषां अध्ययनं व्यर्थम्। विद्या संयमाधिष्ठिता, संयमः सनातनः धर्मः। यः संयमं सुवर्णतुलायाम् अपि समं पश्यति, स स्थिरबुद्धिः, धनैः न मोहितः। सर्वेषु व्रतेषु संयमः एव परमा शरणम्। द्विजः अपि यदि षडङ्गवेदविद् स्यात्, संयमविहीनः तु इह न पूज्यते। वेदाः षडङ्गसमेता अपि, संयमविहीनं न शुद्धयन्ति; सांख्यं, योगः, कुलम्, जन्म, तीर्थस्नानानि च निष्फलानि भवन्ति। अवमानात् तपः वर्धते, सम्मानात् तपः क्षीयते। पूजितः ब्राह्मणः दुग्धदोहितः धेनुवत् प्रयाति। यथा धेनुः पुनः तृणोदकेन पूर्यते, तथा ब्राह्मणः जपहोमाभ्यां पुनः पूर्यते। इह लोके न कोऽपि मित्रं यथा सः, यः परदोषं स्वीकृत्य स्वधर्मं ददाति। निन्दकान् न निन्देत, स्वक्रोधं संयमयेत्; एवं आत्मनं जित्वा अमृतत्वेन आत्मानं अभिषिञ्चति। कपालम्, मूलानि, काषायवस्त्राणि, एकान्तवासः, उदासीनता, ब्रह्मचर्यम्—एतानि परमं पदं नयन्ति। कामं क्रोधं च जित्वा, वनवासे किं कार्यम्? अभ्यासेन शास्त्रं स्थिरं भवति, शीलतः कुलं तिष्ठति। मन्त्राः गुणैः रक्ष्यन्ते, क्रोधः धैर्येण निगृह्यते। यः स्वकृते उत्पन्नं क्रोधं संयमयति, स वीरः अकुप्यन विजयी; तस्य समः कः? यः क्रोधे उत्पन्ने धृत्या तिष्ठति, स अहं श्रेष्ठतमं साधूनाम् मन्ये, स लोके न मज्जति। एषा ब्रह्मणः प्राचीनं गुह्यं शिक्षाऽनन्ता। एष धर्मशिक्षा विस्तारतः मया उक्ता। यज्ञिनां अन्याः लोकाः, तपस्विनां च अन्याः। संयतात्मनां अन्याः लोकाः, ते च मह्यं पूज्यन्ते। क्षमायाः केवलं एकः दोषः, द्वितीयः न विद्यते। यः क्षमां दुर्बलतां मन्यते, स दोषः न मन्यते; क्षमा पण्डितानां बलम्। शमवित् यः, स यज्ञदानेभ्यः श्रेयांसम् मन्यते। यत् क्रोधेन जप्यं, होमः, पूजनं वा क्रियते, तत् सर्वं नश्यति, भग्नघटात् जलवत्। यः प्रातः संयमाध्यायं पठति, स धर्मनौका आरूढः दुःखसमुद्रं तर्तुम् अर्हति। यः नित्यं संयमाध्यायं पठयति वा पठयति च, स ब्रह्मलोकं प्राप्य तत्र न पतति। शृणु, धर्मस्य सारं वदामि; शृण्वन्, दृढं धारय। आत्मनः अप्रियं परेषां न कुर्यात्; परदारान् मातरं पश्येत्, परधनं मृत्तिकावत् मन्येत। यः सर्वेषु भूतेषु आत्मानं पश्यति, स एव पश्यति। देवार्थं पाचनं, परार्थं जीवितं च—एवमेव धर्मस्य रहस्यम्।