एकदा महर्षयः धर्मस्य माहात्म्यं सम्यक् प्रकटयन्तः, धर्मप्रियं नरं प्रति इदं कथयामासुः— यो जनः देवतानां द्विजातीनां च सन्निधौ श्रद्धया दानं ददाति, तस्य पितरः सर्वजीवनं संतुष्टाः भवन्ति, न संशयः। स एव दाता बन्धनात् विमुच्यते। यः कश्चित् जाग्रन् वा प्रमत्तः वा, अपि च संयोगेन श्रुत्वा, भक्तिरहितः अपि, स पापात् प्रमुच्यते। ये ब्राह्मणाः दानशीलाः, ते धर्मे रमन्ते, च तेषां संयमः, आत्मनिग्रहः, शीलनियमश्च सत्यम् अविदुषां द्वारा प्रतिपाद्यते। विशेषतः ब्राह्मणानां संयम एव सनातनः धर्मः; संयमात् तेजो वर्धते, शुद्धः संयमः परमो भवति। संयमेन एव पापात् मुक्त्वा, तेजस्वी च भवति; यानि यानि व्रतानि लोके, सर्वे शुभकर्माणि च— संयमः एव तेषां फलं अतिक्रामति; तपः, यज्ञः, दानं च संयमात् एव उत्पद्यन्ते। संयमविहीनस्य किम् अरण्येन? संयमिनः आश्रमः वा? यत्र संयमी वसति, तत्र एव महत्तमः आश्रमः, अरण्यं च। शुद्धाचारस्य, जितेन्द्रियस्य, सरलवृत्तेः, संयमिनः, किम् आश्रमैः कार्यम् अस्ति? रागिणः अपि अरण्ये दोषाः जायन्ते; गृहे पञ्चेन्द्रियसंयमः एव तपः। विरक्तस्य, अमन्युमतः, गृहम् एव तपोऽरण्यं भवति। ये धर्मेन जीविकां कुर्वन्ति, नित्यं तुष्टाः, गृहेषु स्थिताः, जितेन्द्रियाः, अतिथिप्रियाः, नियमस्थिताश्च, तेषां धर्मः गृहे अपि वर्तते। शब्दविद्यायाम् अनुरक्तस्य, जातिभेदे आसक्तस्य, अन्नवस्त्राभिलाषिणः, लोकाचाररतस्य च, मोक्षः न विद्यते। एकचरस्य, दृढव्रतस्य, सर्वेन्द्रियनिवृत्तस्य, योगयुक्तचित्तस्य, अहिंसकस्य च, मोक्षः निश्चितः। संयमी सुखेन स्वपिति, सुखेन च जागर्ति; यस्य चित्तं सर्वेषु भूतेषु समम्, स एव जागर्ति। न रथे, न अश्वे, न हस्तिनि, सुखेन गच्छति; आत्मसंयमेन एव महापथे सुखेन चरति। न कदापि क्रुद्धसर्पवत्, रिपुवत्, मृगवत् वा आचरितव्यम्; संयमविहीन आत्मा अपि तथैव। न यमः संयमः इति कथ्यते; आत्मैव संयमः उच्यते। येन आत्मा संयम्यते, स एव परः संयमः। जनाः यमं संयम इति वदन्ति, व्यर्थं च तं भीषन्ते; संयमिनः किं यमः करिष्यति? मांसभक्षिणां संयमविहीनानां च सदा भीः भवति; तेषां निग्रहेण दण्डः स्वयम्भुवाऽऽसृज्यत। दण्डः भूतानि रक्षति; दण्डः प्रजाः पालयति। दण्डः दुष्टतमाः संयमयति; दण्डः दुरतिक्रमः। श्यामः, तरुणः, रक्तलोचनः, सर्वभूतभीषणः—दण्डः नरपतिः, यस्मिन् धर्मः प्रतिष्ठितः। सर्वेषां आश्रमाणां मध्ये संयमः परमो व्रतः। संयमिनः चिह्नानि वदामि— अमात्सर्यम्, सौम्यता, संतोषः, सम्यगाचारः, अनसूया, गुरौ श्रद्धा, भूतदया, अनभ्यसूयता— एतेषु षट्सु संयमः शमात्मभिः ऋषिभिः निर्दिष्टः। धर्मः च मोक्षः च दयायाः आश्रितौ, स्वर्गः अपि तद्वत्। न तु कुपितः अपमानितः कोपं करोति, न पूजितः प्रमोदते; सुखदुःखयोः समः, स शान्तः उच्यते। शान्तः जनः सुखेन स्वपिति, सुखेन च प्रबुध्यते। स परे हिते तिष्ठति, परिभाषकः विनश्यति। अपमानितः न चिन्तयति, न पापं करोति। स्वधर्मं चिन्तयन्, परधर्मं न निन्दति। स्वयं वेत्ति, परान् दोषेभ्यः न निन्दति—मन्त्राभावे, क्रियाभावे, जन्मना, अन्यथा वा। संयमः सर्वदोषान् आच्छादयति, यथा वस्त्रं दूषिताङ्गम्। ये संयमं न जानन्ति, तेषां अध्ययनं व्यर्थम्। विद्या संयमे प्रतिष्ठिता; संयमः सनातनः धर्मः। संयमं सुवर्णतुलायाम् तुलेति— स स्थिरः उच्यते, न धनैः मोहितः। सर्वेषु व्रतेषु संयम एव परायणम्। द्विजः षडङ्गवेदविदपि संयमविहीनः, न सत्कारं लभते। वेदाः, षडङ्गैः अपि पठिताः, संयमविहीनं न पावयन्ति। सांख्यं, योगः, कुलं, जन्म, तीर्थस्नानं च निष्फलम्। अपूजितात् तपः वर्धते; पूजितात् तपः हीयते। पूजितः ब्राह्मणः दुग्धदोहिता धेनुवत् गच्छति। यथा धेनुः तृणोदकेन पुनः पूर्यते, तथा ब्राह्मणः जपहोमाभ्यां पुनः पूर्यते। नास्ति लोके मित्रम् इव, यः परदोषं स्वीकृत्य, स्वधर्मं ददाति। निन्दकान् न निन्देत्, स्वक्रोधं संयमयेत्; आत्मनिग्रहेण अमृतत्वेन आत्मानं अभिषिञ्चति। कपालं, वृक्षमूलानि, काषायवस्त्राणि, एकान्तवासः, उदासीनता, ब्रह्मचर्यं च, परमपदं नयन्ति। कामक्रोधौ जित्वा, किम् अरण्ये कार्यम्? अभ्यासेन शास्त्रं स्थिरं भवति; आचारेण कुलं तिष्ठति। मन्त्राः गुणैः रक्ष्यन्ते; क्रोधः धैर्येण संयम्यते। यः स्वस्य उद्भूतं क्रोधं संयमयति— वीरः अक्रोधेन जयति—कः पृथिव्यां तस्य तुल्यः? यः क्रोधे समुपस्थिते, धैर्येण स्थित्वा संयमयति— एवं धर्मस्य माहात्म्यं संयमस्य च श्रेष्ठता ऋषयः प्रतिपादयामासुः।