तृष्णा रोगान्तकवद्भवति; यः तां परित्यजति, स एव सुखं प्राप्नोति। तदा चाण्डालः उवाच—“महाशया देवाः, अहं बलिष्ठेभ्यः भीतः, दुर्बलानपि भीतोऽस्मि, शक्तिमद्भ्यः भीतः।” पशुमित्रः प्रत्युवाच—“यदर्थं स्वहितं इच्छन्ति, तदेव विद्वांसः कर्तव्यं।” इत्युक्त्वा, तैः सुवर्णबीजानि त्यक्तानि, तेषां फलं परित्यक्तम्। सर्वे ऋषयः, व्रते स्थिताः, अन्यत्र गच्छन्ति; विचरन्तः, ते मध्ये पुष्करं प्राप्नुवन्। तत्र सहसा शुनःसखं परिव्राजकम् आगतम् अपश्यन्; तेन सह, ते वनं किञ्चिदधिका गतवन्तः। तत्र महद् वारिणां सरः पद्मैः आवृतं ददृशुः; तस्य तटे स्थिता, शुभं कर्तव्यं चिन्तयामासुः। तदा शुनःसखः सर्वान् ऋषीन्, क्षुधितान्, सम्बोधयन् उवाच—“सर्वे मिलित्वा क्षुधायाः स्वरूपं वर्णयन्तु।” ततो ऋषयः शुनःसखं प्रति एकत्र प्रत्युवाचुः—“शूलैः, खड्गैः, गदाभिः, चक्रैः, परशुभिः, बाणैः च—यत् तैः दुःखं जातं, तदपि क्षुधया विजितम्। श्वासरोगः, कुष्ठम्, क्षयः, पक्षाघातः, ज्वरः, अपस्मारः, शूलः—यत् तेषां रोगाणां दुःखं, तदपि क्षुधया नातिक्रान्तम्। सुवर्णकङ्कणानि, भूषणानि, किरीटानि, चमन्मणिभिः कर्णाभरणानि—क्षुधितेषु न शोभन्ते। यथा सूर्यकिरणाः भूमौ स्थितं वारि आकर्षन्ति—तथा जठराग्निना देहस्य नाड्यः शुष्यन्ति। न शृणोति, न घ्राणं करोति, न चक्षुषा पश्यति—स तृणः, कृशः, मोहितः, शुष्कः, क्षुधया पीडितः। न पूर्वं, न दक्षिणं, न पश्चिमं, नापि उत्तरं विवेक्तुम् शक्नोति। नाधः, नोपरि, क्षुधया ग्रस्तः किञ्चिद् न पश्यति। मूकता, बधिरता, जाड्यं, लङ्घनं च—क्रोधः, असंयमः क्षुधायां जायते। पितरं, मातरं, पुत्रान्, भार्यां, कन्यां—भ्रातृं, स्वजनं वा क्षुधया त्यजति। न पितृन्, न देवतान्, न गुरुम् यथावत् पूजयति। न आगतान् ऋषीन् च चिनोति। एतानि सर्वाणि क्षुधया पीडितानां देहिनां दशाः सन्ति।” “तस्मात् श्रद्धया अन्नं दातव्यम्; ब्रह्मणि एकत्वं प्राप्य, ब्रह्मणा सह रमते। यः प्रतिदिनं सुव्यक्तमन्नं ब्राह्मणाय ददाति, वा अन्नदानं पठति, विशेषतः श्राद्धकाले—एकाग्रचित्तः, अमावास्यायां, पितृणां सन्निधौ श्राद्धे, सदा तद् श्रावयति। तस्य पितरः तुष्टाः जीवनपर्यन्तम्; यः देवद्विजातिसन्निधौ ददाति, स निश्चितं मुक्तः। जाग्रतः, प्रमत्तस्य, यदृच्छया आगतः, भक्तिहीनः अपि, शृण्वन् पापात् विमुक्तः। ब्राह्मणाः दानसम्पन्नाः सुखी धर्मे समभागिनः; संयमः, आत्मनिग्रहः, शमः सत्यम् दर्शिभिः कथ्यते। ब्राह्मणानां संयमः विशेषतः सनातनधर्मः; संयमः तेजः वर्धयति, शुद्धः संयमः श्रेष्ठः। संयमेण पापात् विमुक्तः, तेजस्वी च भवति; यानि नियमाः लोके, सर्वे शुभकर्माणि—संयमः तेषां फलं अतिक्रान्ति। संयमात् एव तपः, यज्ञः, दानं उत्पद्यते। संयमहीनस्य वनं किम्? संयमिनः आश्रमः किम्? यत्र संयमी वसति, तदेव महाश्रमः, तदेव वनम्। सन्मार्गे स्थितः, इन्द्रियसंयमी, सरलः—आश्रमस्य आवश्यकता नास्ति। वनस्थस्य अपि दोषाः रागिणः जायन्ते; गृहे पञ्चेन्द्रियसंयमः तपः। रागविहीनः, निरद्वेषः, गृहे अपि तपोवनम्। धर्मार्जितजीवनः, सदा तुष्टः, गृहस्थः, इन्द्रियसंयमी, अतिथिप्रियः, नियमस्थितः—गृहे अपि धर्मः अस्ति। शब्दविद्यायाम् निमग्नस्य, जातिव्यवस्थायाम् आसक्तस्य, अन्नवस्त्रनिष्ठस्य, लोकाचारपरायणस्य—मोक्षः नास्ति। एकाकी, दृढव्रती, सर्वेन्द्रियविषयत्यागी, योगनिष्ठः, सदा अहिंसकः—तस्य मोक्षः निश्चितः। संयमी सुखेन निद्रायति, सुखेन जागर्ति; यस्य मनः सर्वेषु समं, स एव जागर्ति। रथेन, अश्वेन, गजेन न सुखं याति; आत्मसंयमिनः महापथे सुखं याति। सर्पः, शत्रुः, व्याघ्रः यथा प्रवृत्तः, संयमहीनः आत्मा तथैव न कर्तव्यः। यमः संयमः न इति; आत्मा संयमः इति कथ्यते। यस्य आत्मा संयमितः, स संयमः श्रेष्ठः। यमः संयमः इति जनाः वदन्ति, भीतः व्यर्थं; आत्मसंयमिनः, यमः किं करिष्यति? मांसभक्षिणः, संयमहीनः, तेषां सदा भयम्; तेषां संयमाय दण्डः स्वयम्भुवाः कृतः। दण्डः प्राणिनः रक्षति; दण्डः जनं पालयति। दण्डः पापिष्ठान् संयमयति; दण्डः दुरतिक्रमः। कृष्णः, तरुणः, रक्तलोचनः, सर्वभूतभीषणः—दण्डः नराधिपः, तस्मिन धर्मः स्थितः।