कालक्रमेण सागरः स्वभावस्थानं प्रतिपद्यते स्म। भगीरथो नाम राजा, पितृणां कारणं कृत्वा, पुनः गङ्गायाः प्रवाहेन सागरं पूरयिष्यति। ब्रह्मणः आज्ञया देवा ऋषयश्च श्रेष्ठाः तत्रतः निर्गताः। ततः प्रसन्नः भगवाञ्छ्रीमान् ब्रह्मा अगस्त्यं महर्षिं प्रीत्या सम्बोधितवान्—"त्वया, महर्षे, देवानां कार्यं, दानवानां विनाशः, सम्यग् अनुष्ठितः। देवाः त्वया उद्धृताः, तस्मात् अहं तव प्रति परमं तुष्टिम् अनुभवानि। यं यं वरं इच्छसि, तं तं वरं दास्यामि।" एवं ब्रुवाणं ब्रह्माणं अगस्त्यः सविनयं प्राह—"भगवन्, मया देवकार्यं अस्मिन्नेव वासे सम्पन्नम्। यत् त्वया उक्तं, भगवन्, तद् एव भवतु; मम आश्रमः सर्वेषां आश्रमाणां श्रेष्ठतमः भवतु।" ब्रह्मा उवाच—"ये पुरुषाः पुष्करं तीर्थं कृत्वा अत्र आगच्छन्ति, ये च एतेषु तडागेषु स्नात्वा पितृदेवताभ्यां तर्पणं कुर्वन्ति, देवपूजां च अत्र साधयन्ति, तेषां सर्वं पुण्यं अक्षयम्। ये च अर्घ्यं वा लघु वा महत्, पिण्डांश्च तिलयवोदकान् च, विप्रश्रेष्ठेभ्यः ददाति, तेषां वासः स्वर्गे भविष्यति; तेषां श्राद्धेन पितरः कल्पान्तं तृप्तिं यान्ति।" "यः कश्चन मूलफलकन्दैः मुनिं तर्पयति, स सप्तर्ष्यालयं प्राप्य अनन्तकालं मोदते। यः यज्ञपर्वतम् आरोह्य गङ्गायाः आविर्भावं पश्यति, सा दिव्या नदी उत्तराभिमुखी भूत्वा पुष्करं प्रति याति। यः अत्र स्नानं कृत्वा पितृदेवताभ्यां सम्यक् पूजां करोति, स अश्वमेधफलम् अवाप्नोति। यः एकं विप्रं भोजनं ददाति, स कोटिं विप्रान् भोजयति इव; अत्र दत्तं भोजनं पेयं च अक्षयम्। यं यं कामम् इच्छति, सर्वं तस्य सम्पद्यते; अत्र स्नात्वा मनुष्यः अधःयोनिं न प्राप्नोति।" "एष क्षेत्रेषु श्रेष्ठतमं, तीर्थेषु प्रमुखम्; मया एषोऽनुग्रहः कृतः, असन्दिग्धं च। स्त्रीणां पुरुषाणां च जन्मना यत्पापं, तत् सर्वं अत्र स्नानेन क्षिप्रं विनश्यति।" इत्युक्त्वा, लोकपितामहः भगवाञ् ब्रह्मा अगस्त्यं मुनिश्रेष्ठं सम्यक् अभ्यनुज्ञाय तत्रतः प्रययौ। अगस्त्यः अपि स्वाश्रमे एव स्थित्वा, शत्रुतापन, अगस्त्याश्रमस्य उत्पत्तिं एवमुक्तं। कुरुनन्दन, सप्तर्षीणामाश्रमाणि ते वर्णयिष्यामि—अत्रिः, वसिष्ठः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, अङ्गिराः, गौतमः, सुमतिः, सुमुखः, विश्वामित्रः, स्थूलशिराः, संवर्तः, प्रतर्दनः, रैभ्यः, बृहस्पतिः, च्यवनः, कश्यपः, भृगुः, दुर्वासाः, जमदग्निः, मार्कण्डेयः, गालवः, उशनाः, भारद्वाजः, यवकृतः, स्थूलाक्षः, सकलाक्षः, काण्वः, मेधातिथिः, कृतः, नारदः, पर्वतः, स्वगन्धिः, द्विजः च्यवनः, त्रिणम्बुः, शबला, धौम्यः, शतानन्दः, कृतव्रणः, जमदग्निः, रामः, अष्टकादयः, कृष्णद्वैपायनः पुत्रशिष्यैः सहितः। एते सर्वे पुष्करं सम्प्राप्य सप्तर्ष्याश्रमम् स्थापयामासुः, नियमसंयमोपेतं, दयासमाध्यादिभिः समन्वितम्। तेषु सर्वेषु दया, विजयः, धैर्यम्, तपः, सत्यं, क्षमा, सरलता, सौजन्यम्, दानम्, जपः च प्रतिष्ठितम्। अत्र कृतं कर्म परत्र स्वीकृत्यते; इति ज्ञात्वा ऋषयः परं सत्यं निषेवन्ते। तत्र नास्तिकाः, चौराः, असंयताः, क्रूराः, निन्दकाः, कृतघ्नाः, अभिमानिनः च न गच्छन्ति। सत्यपराः, दीप्तिमन्तः, धैर्यवन्तः, दयालवः, क्षमायुक्ताः, यज्ञनिष्ठाः, निष्कामाः, अहिंसकाः—एवमेव तत्र पुष्करं यान्ति। ये अनासक्ताः, निरहङ्काराः, ते तत्र गच्छन्ति; तेषां महात्मनां न रोगः, न जराऽपि, न मृत्युः। तत्र, विषयेषु आसक्ताः, कामलोभमदक्रोधमोहग्रस्ताः न प्रविशन्ति। ये तु मानापमानयोः समाः, द्वन्द्वातीताः, जितेन्द्रियाः, ध्यानयोगनिष्ठाः, ते एव पुष्करं गच्छन्ति। विधिवत् आश्रमेषु नियमपराः द्विजातयः महतीः लोकान् प्राप्नुवन्ति। ये न कदापि हिंसन्ति, मनसा वाचा कर्मणा च, अतिशयेन दयालवः, सदैव प्रियं वदन्ति—ते अग्निहोत्रनिष्ठाः, अतिथिपूजायाम्, स्वाध्याये, स्नाने च नित्यम् प्रवृत्ताः। परदारान् मातृस्वसृदुहितृवत् पश्यन्ति, निराकाङ्क्षाः च। ये अपमानिताः अपि न क्रुध्यन्ति, न प्रतिहिंसन्ति, सुखदुःखयोः समाः, महात्मानः, जितेन्द्रियाः—एते सर्वे भूमौ विहृत्य, ध्यानसमाधिना ब्रह्मणः सनातनं लोकं पश्यन्ति। एकदा तत्र महद् दारुणं दुष्कालं समजनि; सर्वे जनाः क्षुधया पीडिताः अभवन्। तदा तत्र अन्नाभावे, जीवितरक्षार्थं, मृतबालकं गृहीत्वा, परितप्ताः सन्तः, तं पक्वान्नमिव चकारुः। एवं अगस्त्याश्रमस्य उत्पत्तिः, सप्तर्ष्याश्रमाणां च महिमा, तेषां धर्मनिष्ठा, तथा तत्र दुष्कालकथा अपि वर्णिता।