समुद्रस्य रक्षार्थं महर्षिः अगस्त्यः, लोकानां हिताय, वरुणालयं पातुम् उद्यत इति प्रणिन्याय। ततः तस्य वचः श्रुत्वा, यत् कर्तव्यं भवेत् तत् शीघ्रं व्यवस्थितं क्रियताम् इति उक्त्वा, मैत्रावरुणिः अग्रे गतवान्। तदा अगस्त्यः कोपसमन्वितः सर्वलोकदृष्ट्या समुद्रं पपौ। समुद्रे पीयमाने, देवा इन्द्रसहिताः परमाश्चर्येण सन्तः तम् स्तुतिभिः पूजयामासुः—"त्वं अस्माकं रक्षकः सृष्टिकर्ता च, लोकधारकः; तव प्रसादेन विश्वं परमं स्थानं प्राप्नोति" इति। एवं देवैः पूजितः महात्मा अगस्त्यः, मुख्यगन्धर्वगीतैः, दिव्यपुष्पवर्षेण च, महान् समुद्रं जलरहितं कृतवान्। तं महान् निर्जलं समुद्रं दृष्ट्वा, सर्वे देवा परमसन्तुष्टाः अभवन्; दिव्यायुधानि गृह्य, अभयचेतसः, दानवान् हत्वा विजयं प्राप्नुवन्। त एव दानवाः, महात्मानः, महाबलिनः, शीघ्रगामिनः, भीमस्वनाश्च, तेषां देवतानां बलं न सहन्ते स्म। तान् दानवान् देवैः हतान्, भीषणस्वनैः, क्षणमात्रं घोरयुद्धं कृत्वा, तत्रैव निपेतुः। पूर्वं हि तान् शुद्धचित्तैः ऋषिभिः तपसा दग्धाः, सर्वशक्त्या यतमानाः अपि, देवैः विनाशिताः। सुवर्णाभरणैः, कुण्डलैरङ्गदैः च भूषिताः, ते हताः किञ्शुकपुष्पसन्निभाः शोभन्ते स्म। शेषे दानवाः, कालायपुत्रश्रेष्ठाः, पृथिव्याः देवीमविदार्य, अधोलोकं शरणं जग्मुः। दानवान् निहतान् दृष्ट्वा, देवा अगस्त्यं विविधैः वाक्यैः स्तुत्वा, पुनरपि तं प्रोचुः—"भगवन्, तव कृपया लोकाः परमं सुखं प्राप्ताः; तव तेजसा भीमाः कालायाः विनष्टाः। महर्षे, लोकपूरक, समुद्रं पुनः पूरय; त्वया पीतम् उदकं पुनः तत्र विसृज" इति। एवं समुपस्थिते, स महर्षिः प्रत्युवाच—"मया तद् जलं जीर्णं; अन्यः उपायः चिन्त्यताम्" इति। समुद्रपूरणाय सर्वैः प्रयत्नः क्रियताम् इति तस्य वचनं श्रुत्वा, देवा विस्मिताः शोकाकुलाश्च अभवन्। परस्परं नमस्कृत्य, अगस्त्यं प्रणम्य, सर्वे जनाः, ब्राह्मणाश्च, यथागतं न्यवर्तन्त; देवा विष्णुसहिताः पितामहम् अन्वगच्छन्। समुद्रपूरणाय समवेत्य, ते परस्परं मन्त्रयन्तः, अञ्जलिं कृत्वा वारिपूरणस्य उपायं विचिन्तयामासुः। तदा पितामहः ब्रह्मा तान् उवाच—"यथेष्टं यथाकामं गच्छध्वं सर्वे देवाः। कालेन समुद्रः स्वाभाविकं रूपं प्राप्स्यति; किंतु भागीरथः स्वपितॄन् कारणं कृत्वा, पुनः गङ्गाजलेन समुद्रं पूरयिष्यति" इति। ब्रह्मणः आज्ञया, देवा ऋषयश्च तत्रैव निवृत्ताः। अनन्तरं ब्रह्मा, तुष्टः सन्, अगस्त्यं प्रोवाच—"त्वया देवकार्यं, दानवानां विनाशः, संपादितः। त्वया देवाः त्राताः, अतः अहं तुष्टः; यं कामं इच्छसि, स तव देयः" इति। अगस्त्यः सविनयं प्राह—"भगवन्, देवकार्यं मया अत्र स्थित्वा कृतम्। मम आश्रमः सर्वेषां आश्रमाणां श्रेष्ठः भवतु; यथा त्वया उक्तं, तथा एव भविष्यति—नात्र संशयः।" ब्रह्मा उवाच—"ये नराः पुष्करतीर्थं सम्प्राप्य अत्र आगच्छन्ति, ये च अत्र स्नानं कृत्वा पितॄन् देवांश्च तर्पयन्ति, ये च अत्र देवपूजनं कुर्वन्ति, तेषां सर्वेषां पुण्यं अक्षयम्। ये च अर्घ्यं ददाति, पिण्डं वा तिलोदकं वा, ते ब्राह्मणश्रेष्ठेभ्यः दत्वा स्वर्गवासिनः भवन्ति; तेषां श्राद्धेन पितरः प्रलयान्तं तृप्ताः भवन्ति। ये मूलफलकन्दैः मुनिं तर्पयन्ति, सप्तर्षिस्थानं प्राप्त्वा अनन्तकालं सुखं भजन्ते। यः यज्ञशैलं आरुह्य, गङ्गायाः प्रादुर्भावं दृष्ट्वा, सा दिव्या नदी उत्तरं प्रवहन्ती पुष्करं प्रति गच्छति। यः अत्र स्नानं कृत्वा, पितृदेवताभ्यां समर्पितः, अश्वमेधफलम् अवाप्नोति। यः एकं ब्राह्मणं भोजनं ददाति, स कोटिब्राह्मणभोजनफलम् लभते; अत्र दत्तं खाद्यपेयम् अक्षयं भवति। यः यं कामम् इच्छति, स सर्वं लभते; अत्र स्नातः नरः अधमयोनिं न प्राप्नोति। एष क्षेत्रेषु श्रेष्ठतमं, तीर्थेषु अग्र्यं; मया दत्तं, ऋषिश्रेष्ठ, नात्र संशयः। जन्मना या पापं स्त्रियः पुंसां वा, तत् अत्र स्नानेन क्षिप्रं नश्यति।" एवं उक्त्वा, भगवाञ् ब्रह्मा पितामहः, अगस्त्यं मुनिश्रेष्ठं अभ्यनुज्ञाय जगाम। अगस्त्यः अपि स्वाश्रमे स्थित्वा, तत्रैव निवसत्। एवं अगस्त्याश्रमस्य उत्पत्तिः कथिता। अधुना सप्तर्षीणाम् आश्रमान् वक्ष्यामि—अत्रेः, वसिष्ठस्य, पुलस्त्यस्य, पुलहस्य, क्रतोः, अङ्गिरसः, गौतमस्य, सुमतेः, सुमुखस्य, विश्वामित्रस्य, स्थूलशिरसः, संवर्तस्य, प्रतर्दनस्य च।