कदाचित् कालकाले, कालकयैः सह तेषां दैत्यानां गणाः, द्विजर्षिभिः सेव्यमानं पुण्यं च्यवनस्याश्रमं गताः। तत्र फलमूलाशिनः शतं मुनीन् राक्षसाः भक्षयामासुः। एवं रात्रौ दुष्टकर्माणः ते दिवा वनं प्रविश्य, ब्रह्मचर्यव्रतैः संयतात्मभिः मुनिभिः सेव्यमानं भरद्वाजस्याश्रममुपययुः। तत्रापि वाय्वम्बुपरायणानां विंशतिं तपस्विनां तैः हतान्। एवं क्रमशः राक्षसाः मुनीन् आहारार्थं खादन्तः, रात्रौ बाहुबलेन सञ्चरन्तः, बहून् मुनिगणान् निघ्नन्ति स्म। नराधिप, एतत् जनाः न ज्ञातवन्तः; न वेदपाठः, न स्वाहा-स्वधा घोषः, न यज्ञोत्सवाः अपि चासन्। लोकः कालकयभयात् संतप्तः, क्लेशितः, उत्सववर्जितः, नष्टश्रीः अभवत्। तदा, त्रस्ताः जनाः स्वजीवनरक्षार्थं दशसु दिशः पलायिताः; केचन गुहाः प्रविशन्ति स्म, अन्ये द्विजर्षयः विच्छिन्नाः अभवन्। केचन भयात् आत्मानं परित्यज्य मृत्युमुपययुः; अन्ये महाबलिनः धनुर्धराः वीर्यसम्पन्नाः तत्रैव स्थिताः। ते राक्षसान् यत्नेन अनुयायिनः, परन्तु येन सागरः तेषां शरणं तत्र न जग्मुः। ते शान्तिम् न प्राप्नुवन्ति, केवलं विनाशम्; यज्ञोत्सवानां निरोधेन, लोकः विक्षिप्तः अभवत्। तदा, देवाः महता संतापेन इन्द्रेण सह एकत्र समागत्य, भीताः मन्त्रयामासुः। वैकुण्ठनिवासिनं अजितं नारायणं पुरःस्थाप्य, देवाः मधुसूदनं समभाषन्त। "त्वं नः कर्ता, रक्षिता, धारकश्च जगन्नाथ; चराचरं सर्वं त्वया सृष्टम्। कदाचित्, कमलनयन, पृथिवी समुद्रे निमग्ना, त्वं वराहरूपं धारयित्वा लोकस्यार्थं तामुद्धृतवान्।" "पूर्वं हिरण्यकशिपुं महाबलं त्वं नरसिंहरूपेण हत्वा, बलिं च महाऽसुरं त्रिषु लोकेषु अजय्यं, वामनरूपेण पातितवान्। जम्भं च, यज्ञविघ्नकृतं महाधन्वानं, त्वं देवैः सह निहन्त; तव कर्माणि अनन्तानि। नः भीतानां त्वं शरणं, मधुसूदन। तस्मात्, देवेश, जगदर्थं त्वां याचामः—लोकान्, देवान्, इन्द्रं च महाभयात् रक्ष।" "तव प्रसादात् चतुर्विधाः प्रजाः समृद्धाः; मनुष्याः सुखेन वसन्ति, देवाः हविर्भागैः तृप्ताः। एवं परस्पराश्रयः लोकव्यवहारः; तव शक्त्या दुःखरहिताः, त्वया एव रक्ष्यन्ते। अधुना परं भयम् आगतम्; न वयं जानिमः केन ब्राह्मणाः रात्रौ हन्यन्ते। यदि ब्राह्मणाः नश्यन्ति, पृथिवी अपि विनश्येत्; तव अनुग्रहेण, महाबाहो, जगत् स्थिरं तिष्ठति। त्वया रक्षिताः न नश्यन्ति, अन्यथा विनश्येयुः।" एवं देवैः उक्तः विष्णुः उवाच—"देवा, अहं प्रजानां विनाशहेतुम् जानामि। अहम् अपि वः कथयामि, शृणुत निर्व्यग्रचित्ताः। कालकय इति भीषणा गणाः सन्ति। ते, वज्रधरेण वृतं हत्वा, जीवितरक्षार्थं वरुणस्यालयं प्रविष्टवन्तः। सागरं भीषणं, नानामकरसंयुक्तं प्रविश्य, ते रात्रौ मुनीन् हन्ति, लोकनाशाय। परन्तु, सागरान्तर्गतत्वात्, ते न नाशनीयाः; युष्माभिः विचार्यतां कथं सागरः शोषयितुं शक्यः।" एवं विष्णोः वचः श्रुत्वा, देवाः परमं ब्रह्माणं गत्वा, अगस्त्याश्रमं जग्मुः। तत्र वरुणपुत्रं महात्मानं तेजसा दीप्तं, मुनिभिः पूज्यमानं, पितामहमिव देवेभिः दृष्टवन्तः। तं महात्मानं मित्रावरुणसुतं, तपोनिधिं, स्वकर्मनिरतं समीपमुपगम्य, देवाः इदमूचुः—"पूर्वं नहुषेण त्रस्ते लोके, त्वं शरणं अभवः; लोकानां हितार्थं त्वं देवेन्द्रत्वं परित्यज्य, संसारदुःखहरः अभवः।" "स महागिरिः विन्ध्यः क्रोधात् वृद्धिं चकार, तव आज्ञां लंघयित्वा, सूर्यं च अवमन्य। यदा लोकोऽन्धकारेण आवृतः, प्राणिनः मृत्युपीडिताः, ते त्वां शरणं प्राप्य, परां शान्तिं प्राप्नुवन्। नः सदा भीतानां त्वं नित्यं शरणं; तस्मात् अद्य वयं त्वत्तः वरं याचामहे, त्वं वरदः हि।" भीष्मः उवाच—"कस्मात् कारणात् विन्ध्यः सहसा क्रोधेन वृद्धिं चकार? एतद् विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि, महर्षे।" पुलस्त्यः उवाच—"सूर्यः मेरुं महागिरिं, शिखरिणां पतिं, हेमगिरिं, उदये अस्तमये च परिक्रामति स्म। तदा, तद् दृष्ट्वा विन्ध्यः पर्वतः सूर्यं उवाच—'यथा मेरुं त्वं नित्यं परिक्रामसि—'" "'—तथा मामपि परिक्रामस्व, भास्कर।' इत्युक्तः सूर्यः पर्वतराजं प्रत्युवाच—'एष मार्गः मम स्वेच्छया नास्ति; ममायं पन्थाः नियोजितः, येन विश्वं सृष्टम्।