सर्वे देवाः हर्षिताः प्रमुदिताः च तं पुरुषं स्तुतवन्तः। शेषा दैत्याः तु वृत्स्य निधनात् दुःखिताः शीघ्रं देवैः अभिहता अभवन्। तदा महादानवाः देवैः हता वातवेगवत् भयात् समुद्रं प्रविश्य, तस्मिन अनन्तसागरं निमग्नाः। तत्र मीनसंकुलं रत्नसम्पन्नं च समुद्रं प्रविश्य, ते समाहिता यज्ञकर्माणि चक्रुः; केचन धृतव्रता उपायान् विचिन्तयन्ति स्म। दैवतेजसा दग्धाः भयपीडिताः तैः त्रैलोक्यविनाशाय निश्चयः कृतः। कालान्ते तेषां भीषणं चिन्तनं अभवत्—"ये ज्ञानतपस्विनः तान् प्रथमं नाशयेम, तपसा हि लोकाः स्थिताः। तस्मात् तपोनाशं शीघ्रं कुर्याम्।" पृथिव्यां ये तपस्विनः धर्मज्ञाः च सन्ति, तान् शीघ्रं हन्येम; तेषां विनाशे लोकः अपि विनश्यति। एवं सर्वे दानवाः लोकविनाशनिष्ठा दुष्टचेतसः, रत्नसम्पन्नं तरंगितं वारुणं दुर्गं समुद्रं शरणं गत्वा स्थिताः। समुद्रं वारुणं प्राप्त्वा, कालकेयाः तत्र त्रैलोक्यविनाशाय समागताः। ततो रात्रौ, द्वेषपूर्णाः, आश्रमेषु तीर्थेषु च स्थितान् ऋषीन् भक्षयन्ति स्म। वसिष्ठस्य आश्रमं गत्वा, तत्र ब्राह्मणाः तैः दुष्टैः उपभुक्ताः; अरण्ये च अन्ये अष्टाशीतिसहस्रं तपस्विनः हतान्। च्यवनस्य आश्रमं गत्वा, यत्र द्विजातयः नित्यं वसन्ति, फलबिलाशिनः शतं ऋषीन् दानवाः उपभुञ्जते स्म। एवं रात्रौ कृत्यम् कृत्वा, दिवा अरण्यं प्रविश्य, भरद्वाजस्य आश्रमं गत्वा, यत्र यतव्रताः ब्रह्मचारिणः ऋषयः वसन्ति। तत्र वाताम्बुपरायणाः विंशति तपस्विनः तैः हताः। एवं क्रमशः दानवाः ऋषीन् खाद्यरूपेण उपभुञ्जते स्म। रात्रौ बाहुबलम् आश्रित्य विचरन्ति, कालक्रमेण ऋषिगणान् बहून् हत्वा। किंतु, नृपते, जनाः एतत् न अवगच्छन्; न वेदपाठः, न स्वाहा-स्वधा घोषः, न यज्ञोत्सवः अभवत्। लोकः कालकेयभयेन शोकाकुलः अभवत्; एवं नृपते, जनाः विनश्यन्ति स्म। भयात् जीवितरक्षणाय, दश दिशाः पलायन्ति; केचन गुहाः प्रविश्य, अन्ये द्विजातयः विकीर्णाः। अन्ये भयात् जीवनं त्यक्तवन्तः; केचन महाबाणाः वीराः गर्विताः तत्र स्थिताः। ते दानवान् अन्वेष्टुं यत्नं कृतवन्तः, किन्तु समुद्रं यत्र शरणं गता, तत्र न अन्वितवन्तः। ते शान्तिं न प्राप्तवन्तः, केवलं विनाशः अभवत्; यज्ञोत्सवविरामे, लोकः विक्षिप्तः अभवत्। तदा, नृपते, देवाः दुःखिताः, इन्द्रसहिताः, भयात् समवेत्य मन्त्रणा कृतवन्तः। वैकुण्ठीयं अजितं नारायणं पुरः स्थाप्य, देवाः मधुसूदनं सम्बोधितवन्तः। "त्वं नः सृष्टा, रक्षिता, पालनकर्ता च, लोकनाथः। यत् चराचरं, तद् सर्वं त्वया सृजितम्। पूर्वं, कमललोचन, यदा भूमिः समुद्रे लीनाः, त्वं वराहरूपं धृत्वा लोकाय उत्थापितवान्। प्राचीनं हिरण्यकशिपुं प्रथमं दैत्यं त्वं नरसिंहरूपेण हत्वा। बली महान् असुरः सर्वसत्त्वानाम् अजेयः, त्वया वामनरूपेण त्रैलोक्यात् पतितः। जम्भः असुरः धनुष्मान् यज्ञविघ्नकारी, त्वया देवैः सह हतः। तव कर्माणि अनन्तानि; भयात् नः त्वमेव शरणम्, मधुसूदन।" "तस्मात्, देवेश, लोकानां हिताय त्वां प्रार्थयामः; लोकान्, देवान्, इन्द्रं च महाभयात् रक्ष। तव प्रसादात् चतुर्विधाः प्राणीः सम्पद्यन्ते; मानवाः सुखिनः, देवाः हविषां पितृयज्ञैः तुष्टाः। लोकाः एवं परस्पराश्रयाः, तव शक्त्या दुःखरहिताः, त्वया एव रक्षिताः। अधुना परमं भयम् लोकान् आगतम्; न वयं जानिमः रात्रौ ब्राह्मणाः केन हन्यन्ते। यदि ब्राह्मणाः नश्यन्ति, भूमिः विनश्यति; तव प्रसादेन, महाबाहो, लोकनाथ, सर्वे प्राणीः रक्ष्यन्ते।" "त्वया रक्षिताः न विनश्यन्ति; यदि न, तदा विनश्यन्ति।" विष्णुः उवाच—"देवाः, अहं भूतविनाशस्य कारणं सम्यक् जानामि। वः अपि कथयामि; चिन्ता न कुर्यात। कालकेयाः इति तीक्ष्णाः गणाः सन्ति। यदा वृत्स्यं बुद्धिमता शताक्षेण हतः दृष्ट्वा, ते जीवितं रक्ष्य, वारुणं निवासं प्रविश्य।" "भीषणं समुद्रं प्रविश्य, तत्र बहु जलचराणां मध्ये, रात्रौ ऋषीन् हन्ति, लोकविनाशाय। किन्तु ते न विनश्यन्ति, समुद्रे गुप्ताः; अतः युष्माभिः समुद्रस्य शोषणं विचार्यताम्।" विष्णोः वचनं श्रुत्वा, देवाः ब्रह्माणं जगद्वरेण्यं उपगम्य, अगस्त्याश्रमं गच्छन्ति। तत्र ते महानात्मानं वरुणपुत्रं तेजस्विनं अगस्त्यं ददृशुः, ऋषिभिः पूजितं, यथा देवाः पितामहम् पूजयन्ति।