शृणु राजन्, मुनिवनानां वर्णनं कथयामि। अत्रागस्त्येन देवसमं मुनिवनं प्रतिष्ठितम्। अत्रैव च प्राचीनकाले सप्तर्षीणां मुनिवनं देवैः समादृतं बभूव, तथा ब्रह्मर्षीणां मनूनां च परमं मुनिवनं तिष्ठति। तत्रैव यज्ञशैलपादे नागनगरं रम्यं दृश्यते, यत्रागस्त्यस्यातुलं तेजो व्याप्तमस्ति, यस्यात्मा नापि मीयते। तस्यागस्त्यस्य चरितं संक्षेपेण कथयिष्यामि, तत्त्वेन शृणु। कृतयुगे दानवाः संग्राममदेन विवृद्धाः समुत्थिताः। तत्र कालेयाः नाम दानवानां गणाः परमदुर्जया आसन्; ते वृत्रं शरणं गत्वा देवान् विनाशयितुम् उद्दिश्य संकल्पितवन्तः। तदा देवा दुःखिता ब्रह्माणमुपगम्य, कृताञ्जलयः परमेश्वरस्य पुरतः स्थित्वा प्रार्थयन्ते स्म। ब्रह्मा तानुवाच—"देवा, सर्वं मया ज्ञातं, यद् युष्माभिरभिप्रेतम्। उपायं वदामि येन वृत्रं हन्तुम् अर्हथ। अस्ति दधीचिर्नाम महर्षिः पुण्यशीलः कीर्तिमान्; तं सर्वे याचध्वं वराय। स धर्मात्मा प्रसन्नचित्तः युष्मभ्यं वरं दास्यति; सर्वैः युष्माभिः विजिगीषुभिः सः सम्बोध्यः। त्रैलोक्यहितार्थं तस्मात् स्वकास्थीनि याचध्वं; सः शरीरं त्यक्त्वा अस्थीनि दास्यति। तस्यास्थिभ्यः महावज्रं निर्मीयतां, दृढं दिव्यं च, तदस्त्रं वज्रनाम्ना विख्यातं, महाशत्रुविनाशनम्। तेन वज्रेण शतक्रतुर्वृत्रं हन्यादिति; एतत्सर्वं मया कथितम्, तस्मात् सर्वं तथा क्रियताम्।" एवं ब्रह्मणा समादिष्टाः देवा पितामहम् अभिवाद्य, शतक्रतुप्रधानाः दधीचिमुनिवनं प्रतस्थिरे। सरस्वत्याः तीरे, यत्र नानावृक्षलता विराजन्ते, भ्रमरनिनादैः सामगायनप्रतिमैः प्रतिध्वनितं बभूव। तत्र जीवकशुककूजनैः, कुक्कुटानां च निनादैः, महिषवराहमृगशरभैः सह तेषां शब्दः समायातः। केचन यत्र यत्र गजेन्द्राः, दन्तिनः च, व्याघ्रभीतः विना, विशालमुखत्रुण्डाः विचरन्ति स्म। तत्र सर्वतो मृगक्रीडया, सिंहव्याघ्रनिनादैः च, प्रदेशः प्रतिध्वनितः। गुहागिरिगह्वरनिहिताः मयूराः अपि, तेषां रम्यकूजनैः वनानि पूरयन्ति स्म। एवं तं दिव्यसमं दधीचिमुनिवनं प्राप्ताः देवा, सूर्यवत् दीप्तिमन्तं दधीचिं दृष्टवन्तः। स च तेजसा ज्वलन्निव, लक्ष्म्याः सदृशः चतुर्भुजः, तस्मिन् देवाः राजन्, पादयोः प्रणिपत्य, ब्रह्मणा निर्दिष्टं वरं याचितवन्तः। ततः दधीचिः परमप्रीतः तान् प्रमुखान् देवान् उवाच—"अद्य अहं, हे देवाः, यद्वः श्रेयः तद् करिष्यामि, अथवा स्वदेहमपि त्यक्ष्यामि।" एवमुक्त्वा सः उत्तमपुरुषः तत्रैव प्राणान् सन्दधौ। देवा इन्द्रसहिताः तस्यास्थीनि स्वकार्यसिद्धये जगृहुः। ते हर्षदीप्तवपुषः देवा विजयाय त्वष्टारमुपगम्य याचितवन्तः। त्वष्टा तेषां वचनं श्रुत्वा हृष्टः समाहितः च, महत्तेजस्वि वज्रं निर्मितवान्। स तान् प्रसन्नः उवाच—"एतेन परमास्त्रेण, हे देव, अद्य दैत्यानां भीषणं शत्रुं नाशय।" "ततः शत्रुं सैन्यं च हत्वा, हे इन्द्र, सर्वं दिवं सुखेन पालय।" इति त्वष्ट्रा प्रोक्तः पुरन्दरः हृष्टः सश्रद्धं वज्रं जग्राह। ततः वज्रधरः देवेन्द्रः देवैः पूजितः, वृत्रं प्रति जगाम, यः दिवं पृथिवीं च आवृत्य स्थितः। तं सर्वतः महाकायैः कालयैः शस्त्रपाणिभिः पर्वतसन्निभैः शृङ्गिभिः संरक्षितम्। तदा देवासुराणां महान् संग्रामः प्रववृते, भारतश्रेष्ठ, येन लोका एकमुहूर्तं भीषिता अभवन्। शूरहस्तोत्क्षिप्तनिस्त्रिंशैः प्रहरणैः, पतितदेहैः महान् शब्दः अभवत्। नभः पतित्वा भूमौ शिरांसि, राजन्, ताडितानि, तालेन्द्रगणैः भूः आच्छादिता इव बभूव। कालयाः सुवर्णकवचधराः, लोहमुसलधारिणः, अग्निदग्धवृक्षानिव सुरानभिप्रेत्य प्रजग्मुः। देवा तेषां संयुक्तानां शीघ्रगामिनां शत्रूणां वेगं न शेकुः; भग्नाः भयात् पलायितवन्तः। तान् पलायमानान् दृष्ट्वा, सहस्राक्षः इन्द्रः महता शोकसम्प्लुतः, यदा वृत्रस्य बलं वर्धितम्। तं शोकाभिभूतं दृष्ट्वा, नित्यः विष्णुः स्वशक्तिं तस्मिन् संप्रवेशयामास, तेन तस्य बलं बहुधा वर्धितम्। तं विष्णुना दीप्तं दृष्ट्वा, सर्वे देवा, विशुद्धब्रह्मर्षयश्च, स्वशक्तिं तस्मै न्यासुः। एवं विष्णुदेवर्षिसंयुतबलः इन्द्रः महाबलवान् अभवत्। तं बलिनं देवपतिं ज्ञात्वा, वृत्रः भीमस्वनं निनादं निनाद; तस्य घोषेण पृथिव्यन्तरिक्षदिक्पर्वतानि कम्पितानि। तदा महेन्द्रः, तेन भीषणघोरनिनादेन संतप्तः, भयाकुलः, त्वरितं वज्रं वृत्रस्य शिरसि क्षिप्तवान्। इन्द्रवज्रहतेन वृत्रः, सुवर्णमालाविभूषितः, महान् निनादं कृत्वा, विष्णोः हस्तात् पतितमन्दरस्यानिव, भूमौ निपपात। तं दैत्यश्रेष्ठं हत्वा, इन्द्रः भीतचित्तः, "वज्रं क्षिप्तमिति" मत्वा, भयात् वृत्रं न दृष्ट्वा, सरः प्रविष्टः।