पुष्करे दानं दुष्करं, तत्र वासोऽपि अत्यन्तं कठिनः। वेदविद् ब्राह्मणः यः ज्येष्ठपुष्करं गच्छति, स तत्र स्नानेन मोक्षं प्राप्नोति, पितृकार्येण पितॄन् उद्धरति। यः ब्राह्मणः केवलं तत्र गत्वा संध्यासमये नाममात्रेण पूजां करोति, स यदि द्वादशवर्षाणि संध्यायामेव पूजां कुर्यात्, तत्र संशयो नास्ति; एषा हि पुराकाले स्वयंभुवोक्तिः। तस्य वंशे सावित्र्याः दोषः न जायते; या पत्नी पतिं संध्योपासनायाम् अनुगच्छति, सा ताम्रपात्रेण जलं विसृज्य स्वर्गं लभते; ब्रह्मलोकं प्राप्त्वा ब्रह्मणो दिवसं तिष्ठति। एकः अपि गच्छन्, यथाविधि संध्योपासनां कर्तव्या; पुष्करतोयं लौहपात्रे स्थापनीयम्। राजश्रेष्ठ, दक्षिणदिशं प्रेक्ष्य गायत्रीं जपति चेत्, पितरः द्वादशवर्षपर्यन्तं परमं तृप्तिं प्राप्नुवन्ति। श्राद्धकाले पिण्डदानं कृत्वा, पितृभ्यः अनन्तं पुण्यं दत्तं भवति, यत् सहस्रयुगपर्यन्तं तिष्ठति; अतः प्राज्ञः पत्नीसम्बन्धं कुर्वन्ति। तीर्थं गत्वा, यथाविधि श्राद्धेन पिण्डदानं करिष्यामः; तेषां पुत्राः अविच्छिन्नधनधान्यवंशाः भविष्यन्ति। अस्मिन्नेव न संशयः—एवं पितामहः उक्तवान्; पितृदेवतार्चनं कृत्वा, अग्निष्टोमस्य फलम् आप्नोति। अथ ते आश्रमवृत्तान्तं अपि वक्ष्यामि—शृणु नृपश्रेष्ठ। अत्रागस्त्येन देवसमं आश्रमं स्थापितम्। अत्रापि पूर्वं सप्तर्षीणां देवैः पूजितो महाश्रमः, ब्रह्मर्षिमनुषां च उत्तमः आश्रमः आसीत्। यज्ञपर्वतपादे नागानां रम्यपुरी अस्ति, तत्र च अगस्त्यस्य अध्भुतं तेजः, यस्यात्मा अप्रमेयः। तस्य चरितं संक्षेपेण कथयिष्यामि—एकचित्तेन शृणु। कृतयुगे पूर्वं, भीष्म, दानवाः युद्धमदेन उद्धता अभवन्। तत्र कालकेयाख्या गणाः अतीव भीषणाः, ते वृत्रं आश्रित्य देवान् विनाशयितुम् उद्यताः। तदा देवाः महतीं पीडाम् अनुभूय, ब्रह्माणं शरणं जग्मुः; ते सम्यक् अञ्जलिं कृत्वा परमेश्वरस्य पुरतः स्थित्वा शुश्रुवुः। ब्रह्मा उवाच—"अहं सर्वं जानामि, हे देवाः, तथा यद् यूयं कर्तुम् इच्छथ; वदामि साधनं येन यूयं वृत्रं हनिष्यथ।" "अस्ति महर्षिः दधीचिः नाम, पुण्यात्मा, तं सर्वे गत्वा वरं याचध्वम्। स धर्मात्मा प्रसन्नचित्तः युष्मभ्यं वरं दास्यति; सर्वे तं विजिगीषवः अभिगच्छन्तु। त्रैलोक्यहिताय, तस्मात् अस्य स्वकीयास्थीनि याच्यन्ताम्; स देहं त्यक्त्वा अस्थीनि दास्यति। ताभ्यः अस्थिभ्यः महद् भयंकरं वज्रं निर्मीयताम्, दृढं दिव्यं च, यत् वज्रम् इति प्रसिद्धं, महाशत्रुनाशनम्। तेन वज्रेण शतक्रतुर्वृत्रं हनिष्यति; एतत् मया उक्तं, तस्मात् सर्वं यथोचितं क्रियताम्।" एवं ब्रह्मणा उक्ताः देवाः, पितामहम् अभिवाद्य, शतक्रतुप्रधाना दधीचेश्वरमाश्रमं जग्मुः। स सरस्वत्याः पार्श्वे, विविधवृक्षलतासंछन्ने, भ्रमरगुञ्जितनिनादे, सामगायकाश्रमे इव आसीत्। तत्र जीवकशकुनिनिनादैः कोकिलध्वनिभिः सह पशुजनाः—महिषाः, वराहाः, मृगाः, हरिणाः च—सर्वत्र विचरन्ति स्म। क्वचित् गजाः, करिणः च, व्याघ्रानभिभूताः, विस्तीर्णशुण्डमुखाः विचरन्ति स्म। सर्वतो मृगक्रीडारवैः सिंहव्याघ्रनिनादैश्च दिशः प्रतिनिनादयन्ति स्म। गुहागिरिगह्वरान्तर्गतानां मयूराणां रम्यनिनादैः तानि काननानि पूर्यन्ते स्म। ते स्वर्गसमं दधीचेश्वरस्य आश्रमं प्राप्तवन्तः, तं च सूर्यसमप्रभं दधीचिं दृष्टवन्तः। स तेजसा दीप्तमान्, लक्ष्म्याः इव चतुर्भुजः, देवाः तस्य पादयोः प्रणिपत्य, ब्रह्मणा निर्दिष्टं वरं प्रार्थयन्ति स्म। तदा दधीचिः प्रमुदितः तान् श्रेष्ठान् देवतान् उवाच—"अद्य, हे देवाः, यद् युष्माकं हितं, तत् करिष्यामि, अथवा स्वदेहम् उत्सृजामि।" इति उक्त्वा, स नरश्रेष्ठः तत्रैव देहम् उत्ससर्ज। देवाः च इन्द्रेण सह तस्य अस्थीनि स्वकार्याय जगृहुः। ते हृष्टमनसः, रूपेण दीप्ताः, विजयाय त्वष्टारं जग्मुः, यथोक्तं निवेदयामासुः; त्वष्टा तेषां वचः श्रुत्वा प्रमुदितः, तत् महद् घोरतेजस्वि वज्रं निर्माय, हृष्टः उवाच—"एषः परमायुधः, हे देव, अनेन अद्य दैत्यानाम् अतिभयंकरं रिपुं विनाशय।" "ततः शत्रुं च तस्य सैन्यं च हत्वा, स्वर्गे सुखेन राज्यं कुरु, हे इन्द्र।" इति त्वष्ट्रा उक्तः, पुरन्दरः हर्षेण, भक्त्या च, तद् वज्रं जग्राह। ततः स वज्रपाणिः, देवैः पूजितः, वृत्रं प्रति जगाम, यः दिवं भूमिं च अवरुद्धवान्। तं सर्वतः कालकेयमहाबलैः, पर्वतप्रखैः, शस्त्रपाणिभिः रक्षितम्। तत्र देवासुराणां महायुद्धम् अभवत्, भारतश्रेष्ठ, यत् लोकेषु भीषाणि क्षणमिव जातम्। शस्त्राणि, वीरबाहुभिः समुन्नतानि, क्षिप्यमाणानि, निनादं जनयन्ति, पतद्भिः देहैः समन्तात्। नभः पतन्तः शिरांसि भूमौ पतन्ति, राजन्, भूमिः तैः शिरोभिः ताडिता इव ताडपत्रैः दृश्यते।