पुष्करे त्रिसन्ध्यायां देवगणाः, हे कुलानन्दन, सदा सन्निहिताः सन्ति—आदित्या, वसवः, रुद्राः, साध्याः, मरुद्गणाश्च। तत्रैव गन्धर्वाः अप्सरसोऽपि भगवत्संमुखे नित्यं तिष्ठन्ति, यत्र देवाः तपः कृत्वा, दानवाः च ब्रह्मर्षयश्च, दिव्ययोगयुक्ताः, महत्फलं प्राप्तवन्तः। ये च पुष्करं मनसा कामयन्ते, ते ज्ञानीः सर्वपापैः शुद्धाः स्वर्गे प्रमोदन्ते। तस्मिन्पुण्यस्थले पितामहः सदा, हे राजन्, परमसन्तुष्टः, देवदानवैः पूजितः, निवसति। पुष्करे मुनिप्रधानैः सह देवगणाः परमं सिद्धिं प्राप्तवन्तः, पुण्यसम्पन्नाः। यः कश्चित् तत्र स्नानं कृत्वा पितृदेवपूजनपरायणः भवति, स दशगुणं अश्वमेधफलं प्राप्नोति इति मनीषिणः वदन्ति। यदि तत्र वनस्थे ब्राह्मणे एकस्मै अपि भोजनं दत्तं, तदा कोटयः तृप्यन्ति पूज्यन्ते च; तेन कर्मणा, हे भीष्म, इहामुत्र च सः सुखं अनुभवति। येऽपि शाकमूलफलादिकं यच्च किञ्चित् आहारार्थं उपयुञ्जीत, तत् श्रद्धया ब्राह्मणाय दातव्यम्, असूयया विहीनः। एवं कृत्वा, ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः वा, यः कश्चित् स्यात्, अश्वमेधसमानं फलं प्राप्नोति, हे नृपश्रेष्ठ। पुष्करनामकं पवित्रं पितृतीर्थं विख्यातं, यत्र सिद्धवैखानसैः मुनिभिः पुण्यलाभः लभ्यते। सरस्वती अपि तत्र पवित्रतमा, या महोदधिं प्रवहति; आद्यः देवः, महायोगी मधुसूदनः तत्रैव स्थितः। स स्थलः आदिवराहनाम्ना प्रसिद्धः, देवैः पूजितः; ये च पतितजातीः तत्र पितृतीर्थे गच्छन्ति, ते महात्मनः स्नानात् पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति। विशेषतः ये कर्तिकमासे पुष्करं सम्प्राप्यन्ति, तेषां फलं नश्यति न कदापि। ये सन्ध्याकाले प्रातः सायं च पुष्करं सम्स्मरन्ति, ते सर्वतीर्थेषु स्नातवत् शुद्धिं प्राप्नुवन्ति, हे कौरेय। स्त्रीणां पुंसां च जन्मकृतं यत्पापं, तत्सर्वं पुष्करे स्नानमात्रेण विनश्यति। यथा पितामहः सर्वासुरेषु श्रेष्ठः, तथा पुष्करं सर्वतीर्थेषु प्रथितम्। पुष्करदर्शनात् दशवर्षाणि तपस्वी शुद्धात्मा तत्र वसन्, सर्वयज्ञफलानि प्राप्य ब्रह्मलोकं याति। यः शतसंवत्सरं अग्निहोत्रं यजति, स च यः कर्तिकमासमेकं पुष्करे निवसति, तयोः फलं सममस्ति। पुष्करे यज्ञः कठिनः, तपः कठिनम्, दानं कठिनं, वासः च तत्रात्यन्तं दुस्तरः। यो वेदवित् ब्राह्मणः ज्येष्ठपुष्करं गत्वा स्नानं करोति, स मुक्तिं प्राप्नोति; पितृयज्ञेन पितॄन् उद्धरति। केवलं गत्वा संध्यानाम्नि पूजनं कुर्वन् ब्राह्मणः, द्वादशवर्षाणि संध्योपासनया, संशयो नास्ति, फलमश्नुते—एवं प्राचीनकाले स्वयम्भुवा उक्तम्। तस्य वंशे सावित्र्याः दोषः न जायते। या पत्नी संध्योपासनायाः समये पत्युः साहाय्यं करोति, सा ताम्रपात्रेण जलं विसृज्य स्वर्गं याति; ब्रह्मलोकं गत्वा ब्रह्मणो दिवसं तिष्ठति। एकाकी अपि गच्छन्, संध्योपासनां विधिवत् कर्तव्या; पुष्करतोयं लोहपात्रे स्थाप्य तत्र स्नानं कार्यम्। दक्षिणदिशं प्रति मुखं कृत्वा गायत्रीं जपन्, पितरः द्वादशवर्षपर्यन्तं तुष्टिं प्राप्नुवन्ति। श्राद्धकाले पिण्डदानात् पितॄणां अनन्तं पुण्यं स्यात्, सहस्रयुगपर्यन्तं; अतः प्राज्ञैः भार्याग्रहणं कृतं स्म। पुण्यस्थले गत्वा वयं पिण्डान् विधिपूर्वकं दास्यामः; तेषां पुत्राणां धनधान्यवंशः अविच्छिन्नः भविष्यति। एषु सर्वेषु संदेहो न कर्तव्यः—एवं पितामहः उक्तवान्। पितॄन् देवांश्च तर्पयित्वा, अग्निष्टोमयज्ञस्य फलं लभ्यते। आश्रमवृत्तान्तं अपि वक्ष्यामि, शृणु नृपश्रेष्ठ। अत्रागस्त्येन देवसमः आश्रमः स्थापितः। सप्तर्षीणां चात्रासीत् पुरा आश्रमः, देवैः पूजितः; ब्रह्मर्षीणां मनूनां च श्रेष्ठाश्रमः। यज्ञगिरिपादे नागनगर्यपि रम्या अस्ति, हे महाबाहो, तत्र च अगस्त्यस्य अद्भुतं तेजः, यस्यात्मा अप्रमेयः। तस्य वृत्तान्तं संक्षेपेण कथयिष्यामि, शृणु समाहितः। कृतयुगे, हे भीष्म, दानवाः युद्धमदेन उन्मत्ताः उत्पेदिरे। तत्र कालेयाख्या गणाः अतितीक्ष्णाः आसन्; ते वृत्रे आश्रयं कृत्वा देवान् विनाशयितुम् उद्यताः। तदा देवाः महतीं पीडां प्राप्य, ब्रह्माणं जग्मुः; कृताञ्जलयः परमेश्वरस्य समीपे स्थित्वा, स भगवान् तान् उवाच। "सर्वं वेदाहं, हे देवाः, यच्च युष्माकं कार्यं, तदपि; उपायं वक्ष्यामि येन वृत्रं हनिष्यथ।" "अस्ति महर्षिः दधीचिः नाम, सत्त्वसम्पन्नः, तं सर्वे गत्वा वरं याचध्वम्। स धर्मात्मा सन्तुष्टचित्तः युष्मभ्यं तं दास्यति।" "त्रैलोक्यहितार्थं तस्मात् स्वास्थिकानि अर्हथ याचितुम्; स देहं त्यक्त्वा अस्थीनि दास्यति।