राजा भीष्मः वेदविदां ब्राह्मणानां त्रिपुष्करे तीर्थयात्रा कथं क्रियेत, तद्वद फलञ्च किमुत्पद्यते इति पृष्टवान्। तदा पुलस्त्यऋषिः तमुवाच—“महाराज, त्वया महद्भारमिदं प्रश्नं कृतम्। अतः एकाग्रचित्तः शृणु पवित्रतीर्थानां महाफलानि। यः पुरुषः संयतकरचरणमानसः, ज्ञानतपःकीर्तिसम्पन्नः स्यात्, स तीर्थयात्राफलमवाप्नोति। यश्च दानग्रहणात् विरमति, स्वयमागतये तुष्टः, अहंकाररहितः च, स एव तीर्थयात्राफलभाग्भवति। हे राजन्, यः क्रोधरहितः, सत्याचारः, दृढव्रतः, सर्वेषु भूतेषु आत्मवत्पश्यति, स तीर्थयात्रायाः परमफलमश्नुते। एष ऋषिसंप्रदायस्य परमगुह्यं, यत्र प्राचीनकाले पितृयज्ञे, महर्षयः कोटिशः घोरतपसो युक्ताः, मुख्ये पुष्करे संनिविष्टाः। ते सर्वे ब्रह्मदर्शनलोलुपाः, परमशोभां प्राप्य, हृष्टमानसाः अभवन्। ते यज्ञोपवीतैः सर्वदिशं भूमिं माप्य, पुण्यक्षेत्रविभागं स्थापयित्वा, पूजारता अभवन्। ततस्तेषां समीपस्थितानां तुष्टः ब्रह्मा प्रजापतिः, तान् ऋषिगणान् दृष्ट्वा सन्मानं चकार। स उवाच—‘अद्यप्रभृति धर्मो वर्धिष्यते; यः कश्चन अत्र आगत्य, कस्यचित् अङ्गस्य जले प्रथमं प्रवेशं करिष्यति, स रूपाय तिष्ठेत्, तीर्थयात्रां कृत्वा पुण्यक्षेत्रस्य प्रभावेन संशयो नास्ति, योजनेन परिवृते क्षेत्रे सः सन्निवर्तते। तस्य क्षेत्रस्य व्यासः अर्धयोजनं, दीर्घता एकसप्ततियोजनं; ऋषिसंघेन एवमेतत् विनिर्मितम्। हे राजन्, केवलं पुष्करं गत्वा मनुष्यः राजसूयाश्वमेधयोः फलं प्राप्नोति। तत्रैव महती सरस्वती पुण्या प्रविष्टा, यत्र ब्रह्मा देवाः, ऋषयः, सिद्धाः, चारणाश्च चैतन्ये चतुर्दश्यां एकत्र भवन्ति। तत्र पितृदेवताभ्यां समर्प्य, स्नानं कृत्वा, गोमेधयागफलं लभते, कुलं च उद्धरति। तत्रैव पितृदेवतासन्तुष्टिः, विष्णुलोके पूज्यते, स्नानेन चन्द्रवत् शुद्धः भवति। ब्रह्मलोकं प्राप्य, परमगत्यां याति; त्रिषु लोकेषु देवदेवस्य क्षेत्रं प्रसिद्धम्। नाम्ना प्रसिद्धं पुष्करं महापातकनाशनं; दशबिलियनां क्षेत्राणां मध्ये इदं श्रेष्ठम्। त्रिसन्ध्यायां पुष्करे ये तिष्ठन्ति, तत्र आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, मरुद्गणाश्च। गन्धर्वाः, अप्सरसोऽपि सदा तत्रैव सन्ति; यत्र देवाः तपः कृत्वा, दानवाः, ब्रह्मर्षयश्च, दिव्ययोगयुक्ताः, महापुण्यसम्पन्नाः। ये मनसा अपि पुष्करं चिन्तयन्ति, ते सर्वपापैः विमुक्ताः, स्वर्गे मुदां लभन्ते। तत्रैव पितरः सदा तुष्टाः, देवदानवैरपि पूज्यन्ते; पुष्करे सर्वे देवाः ऋषिप्रधानाः, सिद्धिं प्राप्नुवन्ति। यः पितृदेवताभ्यां स्नानं करोति, स अश्वमेधात् दशगुणं फलं लभते इति मनीषिणः वदन्ति। एकं ब्राह्मणं पुष्करवने भोजयन्, कोटीनां तृप्तिः स्यात्; तेन कृत्येन इहामुत्र सुखं भुङ्क्ते। यदन्नं, यदोषधं, मूलं, फलम्, यत्किञ्चित्—विश्वासेन, अनसूयया ब्राह्मणाय दद्यात्। तेनैव अश्वमेधसमानं फलं लभते, ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः वा, सर्वे राजर्षे। पितृतीर्थं नाम्ना पुष्करं, वैखानससिद्धर्षिभिः पुण्यं क्षेत्रं प्रसिद्धम्। सरस्वती तत्र पुण्यतमाऽस्ति, या महासमुद्रं प्रवहति; आद्यः भगवान् महायोगी मधुसूदनः तत्र वसति। आदिवाराह इति प्रसिद्धं क्षेत्रं, ये च पतितवर्णाः तत्र पितृतीर्थं गच्छन्ति, ते स्नात्वा पुनर्जन्म न लभन्ते। विशेषतः कार्तिके पुष्करमागतः अक्षयफलं लभते इति श्रुतम्। यः सायं प्रातः च पुष्करं स्मरति, स सर्वतीर्थेषु स्नात इव शुद्धो भवति; यत्पापं स्त्रीणां पुरुषाणां वा जन्मना जातम्, तत्सर्वं पुष्करे स्नानेन विनश्यति। यथा ब्रह्मा सर्वासुरेषु श्रेष्ठः, तथा पुष्करं क्षेत्रेषु श्रेष्ठम्। एकवारं दृष्ट्वा, दशवर्षाणि यावत् संयतः शुद्धः तत्र स्थातुमर्हति। सर्वयज्ञफलप्राप्तिः, ब्रह्मलोकगमनं च स्यात्; यः शतसंवत्सरं अग्निहोत्रं यजति, स वा एकमासं कार्तिके पुष्करे वसति, तयोः फले समत्वं। पुष्करे यज्ञः दुष्करः, तपश्च दुष्करम्।” एवं पुलस्त्यऋषिणा महर्षये भीष्माय त्रिपुष्करतीर्थमाहात्म्यं, तत्र क्रियमाणस्य यथाविधि विधानं, तत्र स्नानदानादीनां महाफलानि च, परं पुण्यक्षेत्रसारं च वर्णितम्।