नन्दातीरस्य स्नानेन यः पुरुषः दानं ददाति, विशेषतः सुवर्णवर्णाभ्यः पृथिव्यात्मभ्यः देव्यम्, तस्य तद्धानम् अक्षयफलदं भवति। तत्र धान्यधनदानं महर्षिभिः प्रशस्यते, यत् किञ्चिद् तत्र तीर्थे दत्तं, तत् धर्मस्य परं कारणं निश्चितम्। यः कश्चित् स्त्री वा पुरुषः वा नियमेन यत्नेन च तत्र अन्त्योपवासव्रतम् आचरति, सः पवित्रे तीर्थे दिव्यसम्योगं प्राप्य, ततः ब्रह्मलोकस्थाने इच्छया फलं भुङ्क्ते। ये च तत्र समीपे मृताः स्थावरजङ्गमाः, येषां कर्माणि क्षीणानि, ते अपि सर्वैः सह सहसा बलात् यज्ञस्य दुर्लभं फलं लभन्ते। अतः सा महानदी सरस्वती पुण्यफलप्रदा, जन्मादिदुःखपीडितचित्तैः जनैः सेवनीया, सा सर्वपुण्यशुभफलप्रदा। भीष्म उवाच— अहं पुष्करस्य नन्दायाश्च परमं महिमानं श्रुतवान्। यदा मुनिगणाः पुष्करे समागच्छन्, तदा केवलं मुखदर्शनात् एव ते सर्वे परमसौन्दर्यं प्राप्तवन्तः, एतदपि मया श्रुतम्। अधुना तत्र यज्ञसूत्राणां धर्मकृत्यानां च वृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छामि। केन प्रकारेण तीर्थविभागः तैः महात्मभिः कृतः? के तीर्थानि तैः महर्षिभिः आश्रमे प्रतिष्ठापितानि? कदा च विष्णुना यज्ञगिरौ पदचिह्नानि कृतानि? तत्र बलिनागैः विषेण पञ्चतीर्थानि केन प्रकारेण निर्मितानि? कः प्रथमं पिण्डोदककुण्डं निर्मितवान्? उत्तरवाहिनी गङ्गा सरस्वती च कथं पाताले स्थिते? त्रिपुष्करे ब्राह्मणैः वेदविद्भिः तीर्थयात्रा कथं कर्तव्या? तत्फलं च किं भवति? पुलस्त्य उवाच— त्वया महद् गम्भीरं च प्रश्नं कृतम्। अतः एकचित्तः भूत्वा तीर्थफलं महद् शृणु। यस्य हस्तपादमनः संयतं, विज्ञानतपःकीर्तिसम्पन्नः, स तीर्थयात्राफलं प्राप्नोति। यः दानग्रहणं वर्जयति, यः यदृच्छालाभेन तुष्टः, गर्वरहितः च, स तीर्थफलं प्राप्नोति। यः क्रोधरहितः, सत्यवृत्तः, दृढव्रतः, सर्वभूतान्यात्मवत् पश्यति, स तीर्थफलं प्राप्नोति। एष ऋषिसंप्रोक्तः परमो रहस्यः। यत्र प्राचीनकाले पितृयज्ञे महर्षयः कोटिशः घोरतपसः संगताः, केवलं मुखदर्शनमाश्रित्य प्रमुखे पुष्करे स्थिताः। तत्र तैः परमसौन्दर्यं प्राप्तं, परमसन्तुष्टाः सन्तः ब्रह्मदर्शनलालसा अभवन्। तैः यज्ञसूत्रैः सर्वदिशं भूमिं माप्य, तीर्थविभागः कृतः, पूजारता अभवन्। तदा समीपस्थैः तैः ब्रह्मणा प्रीतः, तान् मुनिसंघं दृष्ट्वा सः तान् पूजयामास। स उवाच— अद्यप्रभृति वः धर्मो वृद्धिं गमिष्यति। यः कश्चित् अत्र आगत्य कस्यचित् अङ्गस्य जलप्रवेशं कृत्वा, तीर्थयात्रां कृत्वा, निःसंशयं योजनेनिमित्ते क्षेत्रे तीर्थरूपं लभते। तस्य क्षेत्रस्य व्यासः अर्धयोजनं, आयामः एकसप्तत्यर्धयोजनं, इति मुनिसंघेन निश्चितम्। हे राजन्, केवलं पुष्करगमनात् एव मनुष्यः राजसूयाश्वमेधयोः फलं प्राप्नोति। सा पुण्या सरस्वती प्रमुखे पुष्करे प्रविष्टा, तत्र ब्रह्मा देवाः मुनयः सिद्धाश्चारणाश्च चैत्यमास्यां शुक्लचतुर्दश्यां समागच्छन्ति। तत्र पितृदेवताराधनपूर्वकं स्नानं कर्तव्यम्। तेन गवां यज्ञफलं लभते, स्वकुलं च उद्धरति। एवं महर्षिभिः तीर्थविभागः कृतः। पितृदेवताराधनं कृत्वा विष्णुलोके पूज्यते, तत्र स्नानं कुर्वन् मृत्युलोके चन्द्रवत् शुद्धो भवति। सः ब्रह्मलोकं प्राप्य परमगत्यां याति। त्रिलोकविख्यातं देवदेवस्य तीर्थं मनुष्येषु प्रसिद्धम्। पुष्करं नामाख्यया महापातकनाशनम्। दशवर्षकोटिषु तीर्थेषु मध्ये पुष्करं श्रेष्ठम्। त्रिसन्ध्यायाम् पुष्करे ये सन्ति, ते आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः मरुद्गणाश्च। गन्धर्वाः अप्सरसश्च सदा भगवतः समीपे सन्ति। यत्र देवाः तपः कृत्वा, असुराः ब्रह्मर्षयश्च दिव्ययोगयुक्ताः, महान् पुण्यसम्पन्नाः। ये मनसा पुष्करं कामयन्ति, ते सर्वपापैः विमुक्ताः स्वर्गे मोदन्ते। तत्रैव पितरः सदा तुष्टाः, देवदानवैरपि पूजिताः। पुष्करे देवर्षिप्रधानाः देवाः सिद्धिं प्राप्नुवन्ति, महान् पुण्यसम्पन्नाः। यः तत्र पितृदेवताराधनपूर्वकं स्नानं करोति, स अश्वमेधस्य दशगुणं फलं प्राप्नोति इति मनीषिणः वदन्ति। पुष्करवनवासिनं एकं ब्राह्मणमपि यः भोजनं ददाति, तेन कोटयोः तृप्तिः पूजनं च भवति। तेनैव कर्मणा, हे भीष्म, स इहामुत्र च सुखं भुङ्क्ते। येन येन उपजीवनं क्रियते, शाकमूलफलादिना, तद् ब्राह्मणाय श्रद्धया अद्रोहः दातव्यम्। तेनैव कर्मणा, पण्डितः अश्वमेधफलं प्राप्नोति, स ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः वा, हे राजश्रेष्ठ, सदा तद्विधं फलं लभते।