यः कश्चन तस्याः समीपं गच्छन् नाम स्मरति, स जीवने सुखमाप्नोति, मृत्युपर्यन्तं च दिव्यत्वं लभते। ये पुण्यकर्माणः कृत्वा तत्र शरीरं त्यजन्ति, ते विद्याधरराजानः भवन्ति, सुखानि च भुञ्जते। तत्र सरस्वत्याः जलस्य स्नानं पानं च स्वर्गारोहणस्य सोपानमिव; विशेषतः नियतदिने भक्त्या स्नानं कुर्वन्तः पुरुषाः परमशुभभागिनः भवन्ति। ये तत्र म्रियन्ते, ते स्वर्गं प्राप्त्वा परमसुखेन मोदन्ते; स्त्रीभ्यः तत्र सरस्वती सदा सौभाग्यं प्रयच्छति। तृतीयदिने उपवासेनापि शुभफलमवाप्यते; तत्र केवलं तस्याः दर्शनात् एव कृत्स्नपापविमुक्तिः स्यात्। ये पुरुषाः तां स्पृशन्ति, ते महर्षय इति कीर्त्यन्ते; तत्र रजतदानात् पुरुषः सुन्दरः जातः स्यात्। एषा नदी पुण्यजलसमाकुला ब्रह्मणः सुतैव धर्मात्मिका नन्दा नाम्ना, विशालारूपा दक्षिणाभिमुखी प्रवहन्ती। सा नदी किञ्चित् दूरे गत्वा पुनः प्रतिपदं व्यावर्तत; ततो देव्या अभिव्यक्तिरभूत्, सा च दृश्यासीत्। तस्याः पुण्यतीरेषु तीर्थानि देवालयाश्च सर्वतः मुनिसिद्धैः सेवितानि। सर्वेषु स्थलेषु सरस्वती धर्मस्य हेतुः; तत्र स्नानपानदानैः सुवर्णस्य च महतीं पुण्यलाभं जनाः प्राप्नुवन्ति। नन्दातीर्थे स्नात्वा यत् दत्तं, विशेषतः पीतवर्णाभ्यः पृथिव्यात्मभ्यः स्त्रीभ्यः, तस्य फलं क्षयं न याति। महर्षयः तत्र धान्यधनदानं प्रशंसन्ति; तीर्थेषु यत् यत् दत्तं, तत् धर्मस्य परमकारणं निश्चितम्। यः कश्चित् नियमेनेन्द्रियसंयमेन वा तत्र मृत्युपर्यन्तं व्रतमाचरति—स्त्री वा पुरुषो वा—स पवित्रस्थलेषु भगवदैक्यं प्राप्य ब्रह्मलोकस्य इच्छितफलान् भुङ्क्ते। ये च तत्र समीपे मृताः स्थावरजङ्गमाः कर्मक्षयसम्भूताः, तेऽपि सर्वे सहसा यज्ञस्य दुर्लभं फलं लभन्ते। अतः सा महती सरस्वती धर्मफलप्रदा जन्मादिदुःखपीडितमानवैः श्रद्धया सेवनीया; सा सर्वपुण्यफलप्रदा, सर्वमङ्गलफलदायिनी च। भीष्म उवाच— अहं पुष्करस्य नन्दायाश्च परमं माहात्म्यं शुश्रुवम्। यदा मुनिसंघः पुष्करं समुपाजगाम, तदा केवलं तस्य मुखदर्शनात् सर्वे परमसुन्दर्यं प्राप्नुवन्। सर्वं मया श्रुतम्; तत्र यानि यज्ञसूत्राणि, यानि च श्रद्धाकर्माणि, तानि कथय। केन प्रकारेण पुण्यक्षेत्राणां विभागः महात्मभिः कृतः? के तीर्थानि महानृषिभिः आश्रमे स्थापिता इति च। किल प्राचीनकाले विष्णुना यज्ञगिरौ पदचिह्नं कृतम्; तत्र चोरगैः महाविषेण पञ्चतीर्थानि निर्मितानि। केन पिण्डपात्रं प्रथमं निर्मितम्? कथं च गङ्गा सरस्वती चोत्तरतो गच्छन्त्यौ अधः प्रविष्टे इति। त्रिपुष्करे वेदविद्भिः ब्राह्मणैः यथाप्रकारेण यात्रा कर्तव्या? तत्फलं च किं स्यात् इति ब्रूहि। पुलस्त्य उवाच— त्वया महद् गम्भीरं च प्रश्नं कृतम्; अतः मनः समाहित्य पुण्यक्षेत्रस्य महाफलानि शृणु। यस्य हस्तपादमनः संयतं, ज्ञानतपःकीर्तिसम्पन्नः स तीर्थयात्राफलं प्राप्नोति। यः दत्तग्रहणं परित्यज्य यदृच्छालाभी, अहङ्काररहितः, स तीर्थफलमाप्नोति। यः क्रोधरहितः, सत्यवृत्तः, दृढनियमः, सर्वेषां भावेनात्मवत् पश्यन्, स तीर्थफलमश्नुते। एष हि मुनिसंमतः परमगुह्यः; यत्र प्राचीनकाले पितृयज्ञे महती तपस्विनां कोटिसंख्याका मुनिसंघः मुख्ये पुष्करे समागम्य केवलं मुखदर्शनं सम्प्राप्य स्थितवन्तः। ते परमसुन्दर्यं प्राप्त्वा, परममुदिताः, ब्रह्मदर्शनलालसाः अभवन्। ते यज्ञसूत्रैः सर्वदिक् पृथिवीं परिमाप्य, तीर्थविभागं कृत्वा, श्रद्धया पूजारता अभवन्। तदा तेषां समीपे स्थितानां ब्रह्मा तुष्टः, तान् मुनिसंघं दृष्ट्वा सम्मानं चकार। स ब्रवीत्— अद्य प्रभृति धर्मो वर्धिष्यते; यः कश्चित् अत्र आगत्य यदङ्गेनापि प्रथमं जले प्रविशति, स रूपाय तिष्ठति, तीर्थयात्रां कृत्वा निःसंशयं तीर्थस्य प्रभावेण योजनपरिमिते वर्तुले साकारो भवति। तस्य विष्कम्भोऽर्धयोजनः, दीर्घता च योजनेकाह्निकः; एवं मुनिसंघेण तीर्थस्य मापनं कृतम्। राजन्, केवलं पुष्करं गत्वा नरः राजसूयाश्वमेधयोः फलं प्राप्नोति। सा महती पुण्या सरस्वती मुख्ये पुष्करे प्रविष्टा; तत्र ब्रह्मादयः देवाः, ऋषयः, सिद्धाः, चारणाश्च चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां समागच्छन्ति। तत्र पितृदेवताभ्यां समर्प्य स्नानं कर्तव्यम्। स गोमेधफलं प्राप्नोति, स्वकुलं च उद्धरति; एवं महर्षिभिः तीर्थविभागः कृतः। पितृदेवतृप्त्या स विष्णुलोके सम्मानं लभते; तत्र स्नात्वा मनुष्यः शशिसदृशः शुद्धो भवति। स ब्रह्मलोकं प्राप्य परमगत्यां याति; त्रिषु लोकेषु भगवतस्त्रिदशस्य एतत् तीर्थं प्रसिद्धम्। पुष्करं नाम्ना यशस्वि महापातकनाशनं; राजन्, दशकोटिषु तीर्थेषु एतत् श्रेष्ठतमम्।