राजन्, एकदा धर्मनिष्ठः कश्चन पुरुषः पुण्यवतीं धेनुं समुपेत्य पप्रच्छ—"भगवति, भवत्याः नाम किमिति? अहं हि अज्ञः, तत्त्वं मे निवेदय।" सा गौः सान्त्वनया प्रत्यवदत्—"मम स्वामिना मम नाम नन्दा इति स्थापितम्।" ततः स पुरुषः अवदत्—"नन्दाम् अहं भोक्ष्ये" इति। किं हेतोः त्वं एवं स्थितवतीति पृष्टा। यस्मिन्नह्नि 'नन्दा' इति नाम श्रुतम्, तस्मिन्नैव क्षणे शापः निवृत्तः। सः पुनः पूर्ववत् राज्यम्, बलं, रूपं च प्राप्तवान्। एतेन समयेन धर्मः, सत्यवदिनीं तां धेनुम् ज्ञात्वा, तत्र आगत्य उवाच—"सत्येन तव प्रेरितः अहं धर्मः अत्र आगतः।" "नन्दे, वरं वृणीष्व। यत् परम् इच्छसि, तद् वरं वद।" इति धर्मेण उक्ता सा देवी नन्दा वरमयाचत्—"भगवन्, भवतः प्रसादेन अहं परां गतिं प्राप्नुयाम्। अयं च तीर्थः मुनिभ्यः धर्मदः शुभः भवतु।" "मम नाम्ना अयं नदी नन्दा सरस्वती इति प्रसिद्धा भवतु। देवेश, भवता दत्तेन वरेण मम इच्छितं पूर्णम्।" इत्युक्त्वा, पुलस्त्यः उवाच—तस्मिन्नैव क्षणे सा देवी सत्यलोकं गतवती, प्रभञ्जनः अपि पूर्वं स्वं राज्यं पुनः प्राप्तवान्। यतः नन्दा स्वर्गं प्राप्तवती, नन्दासरस्वतीरूपेण नदी अभवत्, तस्मात् सा नन्दा सरस्वती इति विद्वद्भिः कथ्यते। सरस्वती नदी पुनः खर्जूराख्यं वनं विहाय दक्षिणदिशं प्रवहन्ती पृथ्वीं अपूरयत्। यः कश्चित् तस्याः समीपं गच्छन् तस्याः नाम उच्चारयति, सः जीवने सुखम् आप्नोति, मृत्युः च स्वर्गस्थो भवति। ये पुण्यकर्माणि कृत्वा तत्र शरीरे त्यजन्ति, ते विद्याधरराजानः भूत्वा सुखं भुञ्जते। मनुष्याणां तत्र सरस्वत्याः स्नानपानं स्वर्गस्य सोपानमस्ति। यः नियतेन तिथौ भक्त्या स्नानं करोति, सः विशेषतः पुण्यभाग्भवति। ये तत्र म्रियन्ते, ते स्वर्गं गत्वा परमं सुखम् अनुभवन्ति। तत्र स्त्रीभ्यः सरस्वती सदा सौभाग्यं ददाति। तृतीयायां तिथौ उपवासेन अपि सौभाग्यं लभ्यते। केवलं दृष्ट्वा अपि पापसंघातात् विमुक्तिः स्यात्। ये तां स्पृशन्ति, ते महर्षयः मन्यन्ते; तत्र रजतदानात् पुरुषः सुन्दरः जायते। एषा पुण्यसलिला नदी ब्रह्मणः धर्मपुत्री नन्दा नाम्ना दक्षिणप्रवाहिनी विशालरूपा। ततः सा न नदी दूरं गत्वा पुनः प्रतिनिवृत्त्य अन्यां दिशं प्रेक्ष्य प्रवहन्ती, तदा देवी साक्षात् प्रकटिता अभवत्। तस्याः पुण्यतीरेषु तीर्थानि देवस्थानानि च सर्वतः मुनिसिद्धैः सेवितानि। सर्वेषु स्थलेषु सरस्वती धर्मस्य कारणम्; स्नानपानदानैः तत्र महती पुण्यलाभः स्यात्। नन्दातीर्थे स्नात्वा यद् दानं क्रीयते, विशेषतः सुवर्णवर्णाभ्यः पृथिव्यादेवीभ्यः, तत् अक्षयफलप्रदं भवति। महर्षयः तत्र धान्यधनदानं प्रशंसन्ति; तत्र यद् यत् दत्तं, तत् धर्मस्य परं कारणम् इति स्थितम्। यः कश्चित् तत्र नियमेन प्रयत्नेन वा उपवासव्रतं गृह्णाति—स्त्री वा पुरुषः—सः पुण्यस्थलेषु दिव्ययोगं प्राप्य ब्रह्मलोकस्थः इच्छितं फलं भुङ्क्ते। ये अपि तत्र समीपे मृता, स्थावरजङ्गमाः, येषां कर्माणि क्षीणानि, ते अपि सर्वे सहसा यज्ञस्य दुर्लभं फलं प्राप्नुवन्ति। अतः सा महती सरस्वती नदी धर्मफलप्रदा, जन्मादिदुःखपीडितजनैः श्रद्धया सेव्या; सा सर्वपुण्यफलप्रदा च शुभदा च। भीष्म उवाच—पुष्करस्य नन्दायाश्च परमं यशः श्रुतम्। यदा मुनिसंघः पुष्करे समागतः, केवलं तस्य मुखदर्शनात्— ते सर्वे परमं सौन्दर्यं प्राप्तवन्तः। एतत् सर्वं श्रुतम्। अधुना तत्र यज्ञसूत्राणि सेवाचक्राणि च कथय। कथं तीर्थविभागः महात्मभिः कृतः? के च तीर्थानि महर्षिभिः आश्रमे स्थापिता? कदा विष्णुना यज्ञशैले पादचिह्नानि कृतानि? तत्र च महाविषेण पञ्चतीर्थानि नागैः निर्मितानि। केन पितृकुण्डम् आदौ कृतम्? कथं च उत्तरवाहिनी गङ्गा सरस्वती च भूमौ प्राप्ते इति? त्रिपुष्करे ब्राह्मणैः वेदविद्भिः यात्रा कथं कर्तव्या? ततः किम् फलं लभ्यते? पुलस्त्य उवाच—त्वया महदिदं प्रश्नमुपन्यस्तम्। अतः मनः संयम्य पुण्यतीर्थानां महाफलानि शृणु। यस्य हस्तपादमानसाः संयताः, ज्ञानतपःकीर्तिसम्पन्नः सः तीर्थयात्राफलं प्राप्नोति। यः दानग्रहणं त्यक्त्वा यदृच्छालाभसन्तुष्टः, अहंकाररहितः, सः तीर्थफलम् आप्नोति। राजन्, यः क्रोधरहितः, सत्याचारः, व्रतस्थिरः, सर्वभूतेषु आत्मवत् पश्यति, सः तीर्थयात्राफलं प्राप्नोति। एष धर्मस्य परमं रहस्यं, यत्र प्राचीनकाले पितृयज्ञे— मुनयः कोटिशः तपसा तीव्राः समागत्य, केवलं मुखदर्शनं आश्रित्य, मुख्ये पुष्करे स्थिताः। ते परमं सौन्दर्यं प्राप्य, परमसुखसन्तुष्टाः, ब्रह्मदर्शनलालसा अभवन्। ते यज्ञसूत्रैः सर्वदिशं पृथिवीं मित्वा, तीर्थविभागमस्थापयन्, पूजारता अभवन्। तदा तेषां समीपे स्थितान् तान् ब्रह्मा सन्तुष्टः सञ्जगाम; तान् मुनिसंघान् दृष्ट्वा, तान् पूजयामास।