नन्दा सत्यवचसा स्वपुत्रं जननीं सखींश्च गोपग्रामं च दृष्ट्वा तत्र पुनरपि प्रत्यागन्तुं निश्चितवती। सा मातरं प्रणम्य, “अम्ब, यानि मया कृतानि दुष्कृतानि दोषाश्च तानि सर्वाणि क्षन्तुमर्हसि; अयं बालकस्तव पौत्रः—किं बहु वक्तव्यम्?” इति स्नेहेन व्याहरत्। ततो विपुला, चम्पका, मातर्भद्रा, सुरभि, मानिनी, वसुधारा, प्रियांन्दा, महानन्दा, घटश्रवा इत्याद्याः पुण्यशालिन्यः मातरः सम्बोधिताः। सा विनयपूर्वकं प्राह—“माता महाभागाः, यद्यज्ञानतो वा जानता वा मया किञ्चिदप्रियमुक्तं, तदपि सर्वं क्षन्तुमर्हथ; अन्यच्च यत्किञ्चिदपराधितं तदपि। यूयं सर्वगुणसम्पन्नाः, जगन्मातरः, सर्वदा सर्वदात्रीः, मम पुत्रं रक्षत। एष दुःखितः क्लान्तः दुःखार्तः च मातृशोकदग्धः असहायः पुत्रः भवति, भगिन्यः, यूयं तं स्नेहात् पालयितुमर्हथ। युष्माभिः अयं असहायः दुर्बलश्चात्मसुतवत् पालयिष्यते, तस्मात् महाभागाः, मम अपराधं क्षन्तुमर्हथ, सत्यनिष्ठया ह्यहं गन्तास्मि। मम सख्यः किञ्चिदपि दुःखं नानुभवेयुः; यतः मृत्युरेष प्रथमजस्य पुरतः स्थितः। नन्दायाः वचः श्रुत्वा सा जननी सखीश्च विषण्णाः दुःखसागरमग्नाः विस्मिताः चेदमूचुः—“हन्त, किमिदं महदाश्चर्यम्! त्वं नन्दा सत्यवदिनी, तिग्रस्य घोरवचनमनुष्ठातुमुत्सृजसि। सत्यशपथैः महाभयं छलयित्वा, कः प्रयत्नेन स्वयमात्मानं नाशयेत्? नन्दे, त्वं न गन्तुमर्हसि; सत्यासक्तया आत्मपुत्रं परित्यज्य गच्छन्त्या धर्मविप्लवः क्रियते। अत्र हि ब्रह्मविद्भिर्मुनिभिः पूर्वं श्लोकोक्तः—प्राणत्यागे समुत्पन्ने सत्यत्यागे न पातकम्। यत्रानृतवचनं प्राणरक्षां करोति, तत्रानृतं सत्यम्, सत्यमप्यनृतं भवति। स्त्रीषु विवाहकाले, गोप्रत्युत्पत्तौ, विप्रापद्गते च, सत्यस्य भङ्गे न दोषः। नन्दा प्रत्युवाच—“परप्राणरक्षायै सत्यत्यागं करिष्यामि, स्वार्थे तु, प्राणरक्षणायापि, न शक्नोम्यनृतं वक्तुम्। एकैव गर्भे प्रविश्य, एकैव म्रियते, एकैव भारमुद्वहति, एकैव सुखदुःखभोगिनी; अतः सत्यमेव वदामि। सत्ये लोका प्रतिष्ठिताः, धर्मः सत्ये स्थितः, सत्यबलात्समुद्रः स्वमर्यादां नातिवर्तते। बलेः विष्णवे भूमिं दत्त्वा, सुतलस्थोऽपि बन्धनं प्राप्य, सत्यवचनं न जहौ। विन्ध्याचलोऽपि शतशृङ्गो महान् सत्येनैव स्थितः, न मर्यादामतिक्रामति। स्वर्गः, मोक्षः, नरकश्च सत्यवाक्ये प्रतिष्ठिताः; यो वाक्ये सत्यं विनाशयति, स सर्वमेतद्विनाशयति। योऽन्तरात्मनि यथारूपो न स्यात्, बहिः तदन्यथाचरति—कः पापः तस्य नास्ति? स्वात्मनं स्वयमेव हन्त्वा, स घोरं नरकं गच्छति; तस्य यमराजः पुण्यस्यार्धं छिनत्ति। सत्यतीर्थे शुद्धस्नाने, क्षमासरोवरस्नाने, पापान्मुक्त्वा परमां गतिं लभते। सहस्राश्वमेधस्यान्यतरं तुलायां स्थितं सत्यम्, सत्यं तु सहस्राश्वमेधात् गुरुतरं भवति। सत्यं पुण्यफलं, विद्यैव श्रेष्ठा, सर्वदुःखनिर्मुक्ता; सत्पुरुषेषु सा निधिः, सर्वाश्रमफलम्; तदवाप्य स्वर्गं गच्छति—कथं त्यजेत्? अस्मिन्सभायां सत्यं वदेत सर्वदा। सख्यः ऊचुः—“नन्दे, त्वं सर्वैः पूजनीया, देवासुरैः अपि; यतः त्वं परमसत्यवती, दुःसाध्यं प्राणत्यागं कुर्वसि। वयं पृच्छामः—किं त्रीषु लोकेषु धर्मभारिण्या त्यागेन त्वया न साध्यं? वयं मन्ये, अस्य त्यागस्य प्रभावात् पुत्रात् न वियोगः स्यात्; कुलस्त्रिया दुःखं नास्ति। एवं सर्वान्गोपजनान्दृष्ट्वा, गोकुलं प्रदक्षिणीकृत्य, नन्दा देवतारक्षांसि वृक्षांश्च प्रणम्य पुनरपि प्रययौ। सा पृथिवीं, वरुणं, अग्निं, वायुम्, चन्द्रमसि, दिशां पालयितॄन्, वृक्षान्, नक्षत्राणि, ग्रहांश्च प्रणम्य निवेदयामास। सर्वान् सिद्धगणान्, वनदेवताः, पुनः पुनः प्रणम्य निवेद्य, प्रार्थयामास—“य एव वनचारिणः तृणानि, ते मम पुत्रं रक्षन्तु; चम्पक, अशोक, पुन्नाग, सरल, अर्जुन, किंशुक वृक्षाः, मम सन्देशं शृण्वन्तु। मम वत्सः, दुःखार्तो, एकाकी, दुर्गमवनमधि भ्रमन्, तं रक्षन्तु। मातृपितृविहीनं, अनाथं, दुःखितचित्तं, बाले वत्सके स्नेहेन आत्मसुतवत् पालयन्तु। एष पृथिव्यामेकाकी, महाशोकेन रुदन्, वनमध्ये महता दुःखेन क्रन्दति। महाशोकाभिभूतः, क्षुधातृषार्तः, एकाकी, जगदेकशून्यं पश्यन्। यः सञ्चरन्, तं दयया रक्षितव्यः; एवं मातृस्नेहेन नन्दा स्नेहपूर्वकं सर्वं समादिशत्। शोकाग्निना दग्धा, पुत्रदर्शनवियोगात्, चक्रवाकेव पत्युवियोगात्, लतैव वृक्षात्पतिता। दृष्टिहीना अन्धेवेव, पदा पदा पतन्ती, सा पुनः तस्मिन्मांसभक्षके यत्र तत्र जगाम।