यथा यात्रिकः शीतलच्छायायाम् आश्रयम् लभमानः विश्राम्य पुनः पन्थानम् प्रतिपद्यते, तथा एव भूतानां संगमः अपि। तस्मात्, पुत्र, यः एषः लोकव्यवहारः, सदा एव एवं भवति, किमर्थं त्वं केवलं शोचसि? अतः शोकं परित्यज्य, मम वाक्यानि अनुयाहि। सा माता, पुत्रस्य शिरः सुवासयन्ती तस्य च मूर्धानम् जिह्वया स्पृशन्ती, महता शोकवेगेन व्याकुला, अश्रुपूर्णलोचना बभूव। सा पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासान् कुर्वती, फणिन इव दीर्घोष्णश्वासयुक्ता, जगदिदं स्वपुत्रवियोगेन शून्यमिव अपश्यत्। सा, गाढे पङ्के निमग्नेव स्थित्वा, दुःखवशात् निमज्जन्ती, पुनः पुत्रं प्रति विलपन्ती इदं वचनम् अब्रवीत्। न हि पुत्रवत् स्नेहः अस्ति, न च पुत्रसुखसदृशं किञ्चिदस्ति; न पुत्रसमानं हर्षं, न च पुत्रतुल्यं भाग्यं। यस्य पुत्रो नास्ति, तस्य जगत् शून्यम्; पुत्रहीनस्य गृहे न हि सुखम्; पुत्रेण एव लोकः प्राप्यते, पुत्रहीनः तु नरकं याति। जनाः सन्तान्याः शीतलत्वं वदन्ति, किन्तु पुत्राङ्कसंलापात् शीतलतरं किञ्चिदपि नास्ति। एवं सुतगुणान् कीर्तयित्वा, सा नन्दिनी पुनः पुनः मातरं सखीः गोपाङ्गनाश्च निरीक्ष्य शीघ्रं पप्रच्छ। सा अवदत्— पशुपतेः स्वामी मां गवां मूर्ध्नि स्थितां सन्दृष्टवान्; सः शपथैः मां विमुक्तवान्, अहम् अपि पुनः तत्र प्रतियास्ये। सत्यवचनेन अहम् अत्र आगता अस्मि, पुत्रं, मातरं, सख्यः, गोपग्रामं च द्रष्टुं; पुनः तत्र गमिष्यामि। मातः, यानि यानि मया अपराधानि कृतानि, तानि सर्वाणि क्षन्तव्याणि; अयं बालकः तव पौत्रः—किं बहु वदामि? हे महाभागाः मातरः—विपुला, चम्पका, मातर्भद्रा, सुरभिः, मानिनी, वसुधारा, प्रियानन्दा, महानन्दा, घटश्रवा— यदि किञ्चिदप्रियमज्ञानात् वा जानता वा उक्तं, तत् सर्वं क्षन्तव्यं, यदपि कृतं। यूयं सर्वे गुणसम्पन्नाः, जगन्मातरः, सर्वदा दात्रीणः, मम पुत्रं रक्षत। एतं दीनं क्लिष्टं दुःखार्तं, मातृशोकदग्धं पुत्रं रक्षत, भगिन्यः, युष्माभिः स्नेहेन पालयितव्यः। यः अयं अनाथः अशक्तश्च, सः युष्माकं सुतवत् पाल्यः; अतः, महाभागाः, मम अपराधं क्षन्तव्यं, अहं सत्यनिष्ठया गन्तास्मि। मम सख्यः किञ्चिदपि महद्व्यग्रता न कार्या; मृत्युः अस्य ज्येष्ठपुत्रस्य पुरतः स्थितः। नन्दायाः वचनं श्रुत्वा, सा माता सख्यश्च दुःखार्ता अभवन्; ते गाढशोके पतित्वा, विस्मिताः इदं वचनम् ऊचुः— अहो, एषा महती विस्मयः—त्वं नन्दे, सत्यवादिनी, व्याघ्रस्य भीषणं वचनं सम्पादयितुं सज्जा। शपथैः सत्यवाक्यैः महाभयं विञ्च्य, कः जनः स्वेच्छया विनाशं गन्तुम् अर्हति? नन्दे, त्वं न गन्तव्या; त्वं आत्मनः पुत्रं परित्यज्य सत्यासक्त्या गच्छन्ती धर्मविरुद्धं आचरसि। अत्र, पूर्वं ब्रह्मविद्भिः ऋषिभिः श्लोकः उक्तः—प्राणत्यागे समुपस्थिते शपथभङ्गे न पातकम्। यत्र असत्यवचनं प्राणरक्षायै भवति, तत्र असत्यं सत्यम्, सत्यमपि असत्यम्। स्त्रीकार्ये, विवाहे, गवां मोक्षे, ब्राह्मणविपत्तौ च शपथभङ्गे पापं नास्ति। नन्दा उवाच— परजीवितरक्षायै अहम् असत्यं वदिष्यामि; किन्तु स्वजीवितरक्षायै असत्यं वक्तुं न शक्नोमि। एकाकिनी गर्भे सम्भूता, एकैव मरणे, भारवाहने च; एकैव सुखदुःखयोः भोक्त्री— अतः अहं सत्यमेव वदामि। सत्ये लोका प्रतिष्ठिता, सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः; सत्यबलात् सागरः स्वसीमां न अतिक्रामति। बलिना विष्णवे पृथिवी दत्ता, सः पाताले वसति; मायया बद्धः अपि, सः सत्यवचनं न परित्यज्य। शतमूर्धानं महान् विन्ध्यपर्वतः सत्येन एव स्थितः, स्वसीमां न अतिक्रामति। स्वर्गः, मोक्षः, नरकः च वाङ्मयस्य सत्ये प्रतिष्ठिताः; यः सत्यं वदने नाशयति, सः सर्वमेतत् नाशयति। यः स्वभावतः अन्यः सन् अन्यथा आत्मानं दर्शयति, तेन कः पापः न कृतः? सः आत्मचौर्येन आत्मानं नाशयित्वा, घोरे नरके पतति; तस्य यमधर्मराजः अर्धं पुण्यं छिनत्ति। सत्यतीर्थे, क्षमासरोवरे, गम्भीरे शुद्धजले स्नात्वा, पापात् विमुक्तः, परमां गतिं प्राप्नोति। सहस्राश्वमेधसहितं सत्यं तुलायाम् यदा स्थाप्यते, तदा सत्यं अश्वमेधसहस्रात् अधिकं भवति। सत्यं शुभफलम्, विद्या च उत्तमा, सर्वदुःखविनिर्मुक्ता; साधूनां निधानम्, सर्वाश्रमफलम्; तदवाप्त्वा, स्वर्गं याति—कथं तद् परित्यज्यते? अस्मिन् जनसमाजे, सत्यं सदा अवश्यं वक्तव्यम्। सख्यः ऊचुः— हे नन्दे, त्वं सर्वैः देवदैत्यैः च पूज्या, यतः त्वम् उत्तमसत्यनिष्ठया जीवितम्, यत् परित्यक्तुम् अतीव कठिनम्, त्यजसि। त्वं धर्मभारवाहिनी, त्रिषु लोकेषु किम् अप्राप्यमस्ति त्यागेन? अस्य त्यागस्य कारणात्, तव पुत्रात् पृथक्करणं न भविष्यति; सतीनां हि क्वापि विपत्तयः न सन्ति। एवं सर्वान् गोकुलवासिनः दृष्ट्वा, गोकुलं प्रदक्षिणीकृत्य, नन्दा, देववृक्षानाम् अभ्यनुज्ञां दत्त्वा, पुनः प्रस्थितवती।