तत: सत्यवाचा गौः प्रतिज्ञां कृत्वा पशुपतिना अनुमता, वत्सस्नेहपूर्णा, तं वत्सं स्मरन्ती तत्रत्यात् स्थले निर्गता। सा दुःखिता, कम्पमाना, अश्रुपूर्णमुखी, शोकसागरमध्ये पतिता, दीर्घं रवं कृत्वा विलपन्ती अभवत्। जलकूपे पादेन गृहीतं गजं यथा स्वं उद्धर्तुं न शक्नोति, तथा सा पुनः पुनः विलपन्ती अभवत्। ततः सा सुवर्णनदीतीरे स्थितं गोशालं प्राप्तवती, वत्सस्य क्रन्दनं श्रुत्वा, सवेदनं तं प्रति धावन्ती अभवत्। अश्रुपूर्णनेत्रं तं वत्सं समीपं गच्छन्ती, वत्सः मातरं प्राप्त्वा सशङ्कं पृष्टवान्। ‘‘मातरं त्वाम् अद्य शान्तां न पश्यामि, स्थिरतां न वेद्मि; तव दृष्टिः चिन्ता युक्ता, भीता च त्वं दृश्यसे।’’ नन्दा उवाच – ‘‘वत्स, पयः पिब, पुष्टिकरं पयः; यदि कारणं पृच्छसि, अहं तुभ्यं वक्तुं न शक्नोमि। यथेष्टं तृप्तिं कुरु। किन्तु, वत्स, एषा अन्तिमदृश्यता दुर्लभा च तव मातुः; अद्य पिबित्वा, प्रातः कस्य पयः पिबिष्यसि?’’ ‘‘वत्स, प्रतिज्ञाभिः बद्धा अहं त्वां त्यक्त्वा गन्तव्या; तृषिताय व्याघ्राय आत्मानं दातव्या।’’ नन्दायाः वचनं श्रुत्वा वत्सः उवाच – ‘‘यत्र गन्तुम् इच्छसि, तत्र अहं गमिष्यामि। तव सह मृत्युः मे प्रशंसनीयः; त्वया विना दुःखितः अहं एकाकी मरणीयः। यदि, माता, व्याघ्रः त्वया सह मां वनमध्ये हन्ति, तदा अहं मातृभक्तानां गम्यं प्राप्स्यामि। अतः न संशयः, अहं तव सह गमिष्यामि। अथवा, माता, त्वं स्थातुम् इच्छसि, तदा प्रतिज्ञा मम स्यात्। मातृवियोगिनः जीवने किम्? वनमध्ये को मे रक्षकः सदा अनाथस्य?’’ ‘‘दुग्धजीविनां मातृसमा न काचित् बान्धवः; रक्षिका मातृसमा न काचित्, शरणं मातृसमा न काचित्। मातृसमा न काचित् स्नेहः, न काचित् मुखम्; न काचित् देवः मातृसमा अस्मिन् लोके वा परत्र। अतः, क्रियापति: एष धर्मः प्रतिष्ठितः – ये पुत्राः मातृसन्निधौ सदा तिष्ठन्ति, ते परमं स्थानं प्राप्नुवन्ति।’’ नन्दा उवाच – ‘‘मम एव मृत्युः निश्चितः; त्वं, वत्स, न गमिष्यसि। अन्यस्य मृत्युः अन्यस्य जीविनः न स्यात्। एषा अन्तिमा, उत्तमा मातृवाणी तव, वत्स; मम वचनं अनुगच्छ, तत्र स्थास्यसि, पश्चात् पुनः मां सेव। जलस्थले वा, वत्स, प्रमादं मा कुरु; प्रमादात् सर्वे विनश्यन्ति, न संशयः। लोभेन, वत्स, दुर्गे स्थले तृणं मा गृणाहि; लोभात् सर्वेषां नाशः अस्मिन् लोके परत्र च। लोभात् प्रमादात् आत्मविश्वासात् नाशः मनुष्यानां; अतः लोभः प्रमादः अति-विश्वासः न कर्तव्यः। सर्वदा आत्मनं यत्नेन रक्षेत्, वत्स, सर्वेभ्यः व्याघ्रादिभ्यः, परदेशीयात्, चौरादिभ्यः च। पापप्रजाः पशवः संगच्छन्ति अपि, तेषां मनांसि विपरीतानि, वत्स। नखिनः, नदीनः, शृङ्गिनः, शस्त्रधारिणः, स्त्रियः, सेवकः – एतेषु विश्वासः न कर्तव्यः। अविश्वास्ये विश्वासः न कर्तव्यः, विश्वसनीयः अति-विश्वासः न कर्तव्यः; विश्वासात् भीः जायते, मूलमपि छिन्दति। आत्मन्यपि, बलवत्यपि, विश्वासः न कर्तव्यः, यदि मनः भीतं; निद्रायाम्, मद्ये, प्रमादे, रहस्यं प्रकाशयन्ति जनाः। सर्वत्र गन्धः सूक्ष्मतया परीक्ष्यः; गावः गन्धेन जानन्ति, राजानः च गुप्तदृष्ट्या। भयङ्करे वनमध्ये एकः न तिष्ठेत्; धर्मं एव चिन्तयेत्, वत्स, मा विकम्पस्व, मृत्युः सर्वेषां निश्चितः। यात्री छायायाम् आश्रयः कृत्वा विश्राम्य पुनः गच्छति, एवं जीविनां मिलनम्। वत्स, यः संसारः सदा एवं, तस्मात् मा शुचः; शोकं त्यक्त्वा मम वचनं अनुगच्छ।’’ सः वत्सः, मातरं शिरसि गन्धं घ्राणं कृत्वा, शिरः च लिलिह्य, महान् शोकः समाक्रान्तः, अश्रुपूर्णनेत्रः अभवत्। पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, सर्पवत्, उष्णनिःश्वासः दीर्घः, लोकं पुत्रविहीनं शून्यं पश्यतीव अभवत्। गाढमृद्भूतः स्थिता, निमज्जन्ती, नन्दिनी विलप्य, पुत्रं पुनः उवाच। ‘‘पुत्रस्नेहात् श्रेष्ठः न काचित् स्नेहः, पुत्रसुखात् श्रेष्ठं न काचित् सुखम्; पुत्रानन्दात् श्रेष्ठं न काचित् आनन्दः, पुत्रगत्याः श्रेष्ठं न काचित् गत्यः। पुत्रहीनस्य लोको शून्यः, पुत्रहीनस्य गृहे सुखं न; पुत्रेण लोकः प्राप्यते, पुत्रहीनः नरकं गच्छति। चन्दनं शीतलम् इति जनाः वदन्ति, किन्तु पुत्राङ्गस्पर्शः चन्दनात् शीतलतरः।’’ एवं पुत्रगुणान् कथयन्ती, पुनः पुनः मातरं, सखीः, गोपिकाः च निरीक्ष्य, शीघ्रं पृष्टवती। ‘‘पशुपति: गोकुले अग्रे गच्छन्तीं मां उपगच्छ्य, प्रतिज्ञाभिः मोचयित्वा, पुनः तत्र गन्तव्या।