अथ कथं भवति— ते तु दुर्बुद्धयः पुरुषाः, मिथ्या-युक्त्या मिथ्या-कथाभिश्च युक्ताः, अज्ञान-तमसा संवृत-मनसः, शास्त्रेषु अकुशलाः, स्वयम् अपि भ्रम्यमाणाः अन्यान् अपि पन्थान्तरं नयन्ति। केचन तु बुद्धिमन्तः, चित्रकला-कुशलाः इव, समतलमपि उन्नतम् अवनतम् वा इत्येव प्रकाशयन्ति, तथैव असत्यं सत्यरूपेण प्रपञ्चयन्ति। सर्वथा, येषां कार्यं सिद्धं तैः, तेषां हितकारिणं न कश्चिद् मनसि स्थापयति; यथा वत्सः स्तन्यं क्षीणं दृष्ट्वा मातरं परित्यजति। अहं हि अस्मिन्संसारे कञ्चन न पश्यामि यः कृतज्ञः स्यात्; कृतार्थः जनः अन्यत्रैव मनः स्थापयति। पूर्वं तु मुनयः, देवाः, दानवाः, मनुष्याश्च स्वार्थ-सिद्ध्यर्थं शपथं कुर्वन्तः आसन्; किन्तु अद्य तु तान् न कश्चन मन्यते। यः कश्चित् देवतानां वह्नेः गुरोः वा साक्षात् सत्यं अपि शपथं कुर्यात्, तस्य पुण्यस्य अर्धं यमः छिनत्ति। अतः एवंविधानान् शपथान् दृष्ट्वा तव मनः न मोहयेत्; त्वया सर्वं प्रकाशितं, यथेष्टं कुरु। नन्दः उवाच— एवं सत्यम्, महर्षे! त्वां कोऽपि मोहयितुं न शक्नोति; यः अन्यं मोहयितुं इच्छति, स एवात्मानं मोहयति। व्याघ्रः उवाच— हे गौः, गच्छ स्ववत्सं पश्य, मातृस्नेहयुक्ते! स्तन्यं पाययस्व, शिरसि च लिह्य। मातरं भ्रातरं मित्राणि बान्धवान् च दृष्ट्वा, सत्यं पुरस्कृत्य शीघ्रं प्रतिनिवर्तस्व। एवं शपथं कृत्वा, सा सत्यम् वदन्ती गौः पशूनां नाथेन अनुमत्ता, वत्से प्रति स्नेहपूर्णा, तत्रैव प्रस्थिता। सा अश्रु-पूर्ण-वदना, दीनाऽपि कम्पमाना, शोक-सागरं पतिता, गभीरं रवं कृत्वा चलिता। सा यथा हस्तिनी जलकर्दमे पादेन गृहीता स्वयम् उद्धर्तुं अशक्ता, पुनः पुनः विलपन्ती अगच्छत्। सुवर्णनद्याः तीरे स्थितं गोष्ठं गत्वा, वत्सस्य क्रन्दनं श्रुत्वा, सः तत्रैव सञ्जगाम। मातरं समीपं प्राप्त्वा, अश्रु-पूर्ण-लोचनः वत्सः, मातरं प्राप्य सशङ्कं पप्रच्छ— त्वां सम्यग् न पश्यामि, न च स्थैर्यं ते दृश्यते; दृष्टिः सशङ्का, भययुक्ता च। नन्दः उवाच— वत्स, पिब स्तन्यं पुष्टिदं; कारणं पृच्छसि चेत्, तं वक्तुं न शक्नोमि। यथेष्टं तृप्तिं कुरु। किन्तु वत्स, एषा अन्तिमा दुर्लभा च मातृदर्शनस्य वेला; अद्य पित्वा, प्रातः कस्य स्तन्यं पास्यसि? अहं तव त्यक्तुम् आवश्यकं, शपथैः बद्धा; जीवितं व्याघ्राय दातव्यम्। नन्दायाः वचनं श्रुत्वा, वत्सः उवाच— यत्र त्वं यास्यसि, तत्राहमपि गमिष्यामि। त्वया सह मरणं मे श्रेयः; एकाकी दुःखितः अपि विना त्वया मर्तुम् आवश्यकम्। यदि व्याघ्रः त्वया सह मां वने हन्यात्, नूनं मातृभक्तानां गतिः सा मम स्यात्। अतः अहं नूनं त्वया सह गमिष्यामि; अथवा त्वं स्थाहि, शपथाः मम स्युस्तु। मातृवियोगिनः जीवितस्य किम्? वने कः रक्षिता स्यात्, नित्यं अनाथस्य? क्षीरजीविनां बालानां मातरः सम्बन्धिनः न अन्यः; रक्षिता न अन्यः, शरणं न अन्यः। मातुः स्नेहवत् न स्नेहः, न च मुखं; अस्मिन्लोके परत्र च न देवः समो मातुः। एष धर्मः परः सृष्टिपतेः प्रतिष्ठितः— ये पुत्राः मातरं नित्यं सेवन्ते, ते परमां गतिं प्राप्नुवन्ति। नन्दः उवाच— मम एव निधनं निश्चितम्, त्वं न गमिष्यसि; अन्यस्य निधनं अन्यस्य निमित्तेन न भवति। एषा ते मातुः अन्तिमा उत्तमा च आज्ञा; मम वचः शृणु, अत्रैव तिष्ठ, अनन्तरं सेव्यः स्याः। जलस्थले वा, प्रमादं मा कृथा; सर्वे प्राणिनः प्रमादात् विनश्यन्ति। लोभात् कदापि न दुर्गे तृणम् इच्छेत्; लोभात् विनाशः सर्वेषां, अस्मिन्लोके परत्र च। लोभात् प्रमादात् अतिश्रद्धायाः च जनानां विनाशः; अतः न लोभः, न प्रमादः, न अतिश्रद्धा कार्याः। सर्वदा आत्मानं यत्नेन रक्षेत्— सर्वेभ्यः मृगपाशेभ्यः, परदेशिनः चौरादिभ्यः च। पापयोनि-जन्तवः अपि सह वसन्तः, तेषां मनांसि विपरीतानि स्युः। नखिनः, नद्यः, शृङ्गिनः, शस्त्रपाणिनः, स्त्रियः, दासाः— एतेषु न विश्वासः कार्या। अविश्वास्ये न विश्वासः, विश्वास्ये अपि नातिविश्वासः; विश्वासात् भीः जायते, मूलान्यपि छिनत्ति। स्वदेहे अपि न विश्वासः, बलवत् सति अपि, भयाकुलचित्तस्य; निद्रायाम्, मदे, प्रमादे, रहस्यं प्रकाश्यते। गन्धः सर्वत्र परीक्ष्यः; गावः गन्धेन, राजानः च गुप्तचक्षुषा परीक्षन्ते। भीषणे वने एकाकी न वसेत्; धर्मं एव चिन्तयेत्, न च विचलितः स्यात्, मृत्युः सर्वेषां निश्चितः। इति।