धेनुकायाः सत्यवचनानि श्रुत्वा सा पुनः प्रतिज्ञां बबन्ध—यदि पुनः न प्रतिनिवर्तेयं, तर्हि मृगयुविद्वेषिणां, चाण्डालानां, विषदातॄणां पापेन लिप्येयम्। यदि पुनः न प्रतिनिवर्तेयं, तर्हि गवां हिंसकानां, सुप्तजनताडकानां च पापेन लिप्येयम्। यदि पुनः न प्रतिनिवर्तेयं, तर्हि या कन्यां एकदा दत्तवती, तां पुनरपि अन्यस्मै दातुमिच्छति, तस्यैव पापेन लिप्येयम्। यदि अपि कोऽप्ययुक्तवृषभौ भारवाहनाय योजयेत्, वा कथायाः प्रवृत्तौ विघ्नं कुर्यात्, तस्यापि पापेन लिप्येयम्। यदि गृहे अतिथिः आगच्छेत्, स च निराशः प्रत्यागच्छेत्, तस्यापि पापेन लिप्येयम्। एतानि सर्वाणि घोरपापानि शपथरूपेण कृत्वा, अहं पुनरागमिष्यामि इति प्रतिज्ञां कृतवती। एवं धेनुकायाः प्रतिज्ञां श्रुत्वा व्याघ्रः पुनरुवाच—एतेन शपथेन, हे धेनु, त्वयि अस्माकं विश्वासः स्थापितः। यदि कदाचिद् त्वं चिन्तयेत्—“एष मूर्खः गत्वा मां छलयति”—तर्हि केचन वदन्ति, शपथे पापं नास्ति। स्त्रीषु, विवाहे, गवां मोक्षे, प्राणत्यागे च, विश्वासः न कर्तव्यः। अस्मिन्लोके केचन नास्तिकाः, स्वयमेव बुद्धिमन्तः मन्यन्ते, ते तव चित्तं क्षणेन भ्रमयन्ति, यथा चक्रे आरोपयन्ति। मिथ्यायुक्तिसमर्थाः, कदम्बककथाभिः, अज्ञानावरणचित्ताः, अल्पबुद्धयः, शास्त्रकुशलाः न भवन्ति, ते अन्यान् अपि पथः भ्रान्तिम् नयन्ति। कुशलचित्रकाराः यथा समतलानि वस्तूनि उन्नतानि वा नीचानि इव दर्शयन्ति, तथैव कुशलाः मनुष्याः असत्यं सत्यमिव दर्शयन्ति। सामान्यतः, मनुष्यः स्वार्थसिद्धौ कृतज्ञतां न पश्यति, यथा वत्सः क्षीरं समाप्तमालोक्य मातरम् त्यजति। अहं लोके कञ्चन न पश्यामि यः उपकारं प्रतिपद्यते; स्वार्थसिद्धौ चित्तं अन्यत्रैव गच्छति। ऋषयः, देवाः, असुराः, मनुष्याश्च पूर्वं शपथं कृत्वा स्वार्थसिद्धिं कुर्वन्ति स्म, परन्तु अद्य तं न मन्ये। यः सत्यं अपि शपथं देवेषु, अग्नौ, गुरौ वा करोति, तस्य पुण्यस्य अर्धं यमः छिनत्ति। अतः, शपथैः तव चित्तं न मोहितं भवतु; त्वमेव सर्वं प्रदर्शितवती—इदानीं यथेष्टं कुरु। नन्दः उवाच—एवं हि, महर्षे! त्वां कोऽपि न छलयितुं शक्नोति। यः अन्यं छलयति, स एव आत्मानं छलयति। व्याघ्रः उवाच—हे धेनु, स्वस्य वत्सं पश्य; स्नेहयुक्ता त्वं स्वस्तन्यं पायय, शिरसि च तं चाटु। मातरं भ्रातरं मित्राणि बान्धवान् च दृष्ट्वा, सत्यं पुरस्कृत्य शीघ्रं पुनरागच्छ। एवं प्रतिज्ञां कृत्वा, सा सत्यवादिनी धेनुः, मृगपतिना अनुमता, वत्से स्नेहम् आवहन्ती, तत्र निर्गता। तस्याः मुखं अश्रुपूर्णं, दीनं, कम्पमानं, दुःखात्यन्तेन क्लिश्यमानं, गभीरं रवं विसृजन्ती, शोकसागरमग्ना बभूव। सा यथा जलपङ्के पादेन गृहीता गजः स्वयम् उद्धर्तुं न शक्तः, तथा पुनः पुनः विललाप। सा सुवर्णनद्याः तटे स्थितं गोष्ठं प्राप्तवती; तत्र वत्सस्य क्रन्दनं श्रुत्वा, साक्षात् तं प्रति धावती। सा अश्रुपूर्णलोचनं वत्सं समीपं प्राप्तवती, वत्सः अपि मातरं दृष्ट्वा, उत्कण्ठया पप्रच्छ। “त्वां न विश्रान्तां पश्यामि, न च त्वयि स्थैर्यं दृश्यते; अद्य तव दृष्टिः चञ्चला, भीता चासि।” नन्दः उवाच—“पिब पुत्र, पुष्टिदं स्तन्यं; यदि कारणं पृच्छसि, अहं वक्तुं न शक्नोमि। यथेष्टं तृप्तिं कुरु। परं पुत्र, एषा अन्तिमा दुर्लभा च मातृदर्शनस्य वेला। अद्य पित्वा, प्रातः कस्य स्तन्यं पिबसि? पुत्र, अहं प्रतिज्ञाबन्धना, तस्मात् त्वां त्यक्त्वा, आत्मानं क्षुधितपिपासितव्याघ्राय दातव्यं मम।” नन्दायाः वचनं श्रुत्वा, वत्सः उवाच—“यत्र यत्र गन्तुमिच्छसि, तत्र तत्र अहं गमिष्यामि। त्वया सह मरणं मम श्रेयः; अन्यथा, एकाकी दुःखितो मम मरणमेव। यदि, अम्ब, व्याघ्रः त्वया सह मां वनमध्ये हन्यात्, मातृभक्तानां गतिः मम निःसंशयं स्यात्। तस्मात्, अहं त्वया सह गमिष्यामि; अथवा, त्वं स्थातुमर्हसि, प्रतिज्ञाः तु मम सन्तु। मातृवियोगिनः जीवने का उपयोगिता? वनमध्ये, को मम रक्षकः, सदा अनाथस्य? दुग्धजीविनां बालानां मातरं विना न कोऽपि बान्धवः, न रक्षकः, न शरणं। मातुः स्नेहसमः न कोऽपि, मातुः मुखसमं न किञ्चन। अस्मिन्लोके परत्र वा, मातुः सदृशः देवो नास्ति। एषा सर्वोच्चा धर्मः प्रजापतिना स्थापितः—ये पुत्राः मातरं सदा सेवन्ते, ते परां गतिं प्राप्नुवन्ति।” नन्दा उवाच—“मम एव मरणं विधिना निश्चितम्; त्वं पुत्र, न गमिष्यसि। अन्यस्य मरणेन अन्यस्य नाशः न भवति। एषा ते मातुः अन्तिमा उत्तमा च आज्ञा—मम वचने स्थित्वा, अत्रैव स्थेहि; अनन्तरं पुनः मां सेव। जलमध्ये स्थले वा, पुत्र, प्रमादं मा कुरु; प्रमादात् सर्वे प्राणिनः नश्यन्ति, निःसंशयम्।” एवं प्रतिज्ञां कृत्वा, सत्यवादिनी सा धेनुः, व्याघ्रेण अनुमता, वत्से स्नेहेन पूर्णा, शोकाकुला, अश्रुपूर्णमुखी, कम्पमाना, दुःखाकुला, गभीरं रवं कृत्वा, शोकसागरमग्ना, गोष्ठं प्राप्तवती। तत्र वत्सं दृष्ट्वा, तेन सह संवादं कृत्वा, मातृस्नेहस्य परमं महत्त्वं पुत्राय उपदिश्य, स्वस्य धर्मपालनाय मनः कृतवती।