सर्वेषां तीर्थानां पुण्यतमं तत् पावनस्थानं सर्वगुणसम्पन्नं भगवान्निवासभूतं महदधिष्ठानमस्ति। तद्वै सर्वतीर्थेषु ख्यातमुत्तमं स्थलं, दिविषद्भिरपि पूजितं, 'गोपिमन्थन'मिति प्रसिद्धं, 'बालवत्सरवेण'नाम्ना च विख्यातम्। तत्र गावां रवैः पापानि पलायन्ते, वत्साः मातृप्रेम्णा करुणं रुदन्ति। वीरैर्गोपैः तद्गोस्थानं रक्षितं, ये बाहुप्रहरणक्लान्ताः गीतनर्तनकथालापहस्ततालिनादैः तद्वात्सल्यं पूरयन्ति। सर्वत्र स्थिता वत्सा गोष्ठं नीलोत्पलयुतं सरः इव शोभयन्ति। श्रीः सान्निध्येन सौम्यं तदधिवासं, हृष्टस्वस्थजनसमाकुलं, गोलोकसदृशं दृष्ट्वा, पुनरागमनं कः इच्छेत्? हे भाग्यवती! पञ्चमहाभूतानि तव रक्तं पिबन्तु, अहं तु केवलैर्वाक्यैः तेषां तृप्तिं न करोमि। नन्दः उवाच— हे पशुपते! मम वचः शृणु। सखीन् पुत्रं बालं, तस्य रक्षकान् गोपालांश्च दृष्ट्वा, गोपिकाभ्यः विशेषतः मातरं प्रति निवेद्य, प्रतिज्ञां कृत्वा पुनरागमिष्यामि। यदि न पुनरागच्छेयम्, तर्हि ब्रह्महत्याया वा मातृपित्रुवधस्य वा पापेन लिप्येय। शिकारिणां चाण्डालानां विषदातृणां वा पापेन, गोरक्षिणां शयमानताडकानां वा पापेन, कन्यां द्वितीयाय दातुमिच्छतः पापेन, अशक्तबल्लवद्रवकस्य वा, आख्यानविघातकस्य वा पापेन, अतिथिं निराशयित्वा प्रेषयतः पापेन, एभिः घोरैः पापैः शपथं कुर्वन् अहं पुनरागमिष्यामि। एवं प्रतिज्ञां श्रुत्वा स व्याघ्रः पुनः प्रोवाच— एतेषां शपथानां कारणेन, हे धेनुक, त्वयि विश्वासः स्थापितः। यदि त्वं गत्वा मां मोहयेत्, तर्हि केचन वदन्ति—शपथेषु पापं नास्ति। स्त्रीषु, विवाहे, गोमुक्तौ, प्राणत्यागे च विश्वासः न कर्तव्यः। केचन नास्तिकाः, मूढाः, स्वयमात्मानं बुद्धिमन्तं मन्यन्ते, ते तव मनः क्षणेन भ्रमयन्ति। कुवादकथाभिः, अज्ञानच्छन्नचित्ताः, शास्त्राज्ञाः अल्पबुद्धयः, अन्यान् पथः भ्रान्तयेयुः। चित्रकला-कुशलाः यथा समं विषमं वा कुर्युः, तथा कुशलाः जनाः असत्यं सत्यरूपेण प्रदर्शयन्ति। साधारणतः, कृतार्थः जनः कर्तारं न स्मरति, यथा दुग्धक्षीणं मातरं वत्सः त्यजति। अहं लोके कञ्चन न पश्यामि यः उपकारिणं प्रत्युपकारं करोति; कृतार्थस्य मनः अन्यत्र प्रवर्तते। मुनिदेवासुरमर्त्यैः पूर्वं शपथाः कार्यसिद्ध्यर्थं कृताः, किन्तु वयं तेषां न मूल्यं कुर्मः। देवाग्निगुरुसन्निधौ सत्यं शपथं कृत्वापि, यमराजः पुण्यस्यार्धं छिनत्ति। अतः, शपथैः न मोहितव्यम्; त्वमेव सर्वं प्रकाशितवान्, यथेष्टं कुरु। नन्द उवाच— तथास्तु, महर्षे! त्वां को मोहयितुं समर्थः? योऽन्यं मोहयितुमिच्छति, स एवात्मानं मोहयति। व्याघ्र उवाच— हे धेनु! स्ववत्सं पश्य, मातृस्नेहयुक्ता, स तव स्तन्यं पातु, त्वं तस्य शिरसि चुम्बनं कुरु। मातरं भ्रातरं सखीन् बान्धवान् च दृष्ट्वा, सत्यं पुरस्कृत्य शीघ्रं प्रतिगच्छ। एवं प्रतिज्ञां कृत्वा, सा सत्यवदिनी धेनुः, पशुपतेः अनुमतिः लब्ध्वा, वत्सस्नेहेन पूरिता तत्र निर्ययौ। सा अश्रुपूर्णमुखी, दुःखिता, कम्पमाना, विषण्णा, गभीरं रवं कुर्वन्ती, शोकसागरे पतिता। यथा जलकूपे पदग्राहिता हस्तिनी नात्मानं रक्षयितुं शक्नोति, तथा सा पुनः पुनः विलपन्ती। सा सुवर्णनद्याः तटे स्थितं गोष्ठं प्राप्तवती; वत्सस्य क्रन्दनं श्रुत्वा सः त्वरया तस्य समीपं ययौ। मातरं दृष्ट्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः स वत्सः, तामुपेत्य सशङ्कः पप्रच्छ। त्वां सुखस्थितां न पश्यामि, नापि स्थैर्यं ते दृश्यते; ते चक्षुषि शङ्का, त्वं भीता इव दृश्यसे। नन्द उवाच— पिब, वत्स, पयः पोष्यं; कारणं पृच्छसि चेत्, अहं वक्तुं न समर्था। यथेष्टं तृप्तिं कुरु। किन्तु, वत्स, एषा ते मातरं द्रष्टुं अन्त्यसंधिः दुर्लभा च। अद्य पित्वा, श्वः प्रातः कस्य पयः पिबसि? वत्स, अहं तव त्यागं कर्तुं बाध्या, शपथैः बद्धा; प्राणान् व्याघ्राय क्षुधिताय तृषिताय दातव्या। नन्दायाः वचनं श्रुत्वा, वत्सः उवाच— यत्र त्वं गन्तुमिच्छसि, तत्राहमपि गमिष्यामि।