नन्दा गौः, स्वस्य वत्सस्य शोकाग्निना दग्धा, स्नेहवशात् तस्य स्मरणेन, आशाहीनत्वेन पुत्रदर्शनस्य, करुणं रुरोद। तस्याः दुःखार्तायाः करुणारवम् आलोक्य, व्याघ्रः ताम् उग्राणि वचनानि अब्रवीत्—“हे गौः, किमर्थं त्वं रुदसि? विधिनैव त्वं मम समीपं स्वयमेव प्राप्ता, अद्य दुर्लभं भोजनं। त्वं हास्यसि वा रुदिष्यसि वा, तव प्राणाः मया एव हर्तव्याः। यद् विधिनिर्णीतं तदेव लोके भक्ष्यते; त्वं स्वयमेव मम समीपं आगता, सुकुमारि गौः, तव मृत्युः अद्यैव निश्चितः—वृथा किमर्थं शोचसि?” पुनः व्याघ्रः ताम् अपृच्छत्—“किमर्थं त्वं रुदसि? मम एतस्मिन् विषये कौतूहलम् अस्ति। कारणं निवेदय, यः मम महत्त्वम् उपनयति।” व्याघ्रस्य वचनानि श्रुत्वा, नन्दा गौः तदा प्राञ्जलिः, विनयपूर्वकम् ऊचुः—“क्षमस्व, प्रभो, रूपेच्छावान् महाबल, तुभ्यं नमः। त्वां प्राप्तस्य, तत्र कोऽपि रक्षणं न लभते; मम जीवितस्य विषये न शोचामि—मम मृत्युः निश्चित एव। जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्दृप्तस्य च जन्म ध्रुवम्; अतः, अनिवार्ये विषये, न शोचामि, हे पशुनां नाथ। सर्वे देवाः अपि इच्छान्यथा सन्तः, नूनं मृत्युम् अनुवर्तन्ते; अतः, हे व्याघ्र, न केवलं अहमेकैव जीवितशोकः। किन्तु, हे महाबाहो, स्नेहशोकाभ्यां अहं रुदामि; मम हृदि दुःखं व्याप्यते, तद् त्वया श्रोतव्यं। यदा अहं प्रथमयौवने प्राप्ता, तदा, हे पशुपते, मया प्रथमः पुत्रः जातः, सः मम वत्सः प्रियतमः। सः वत्सः अद्यापि क्षीरपायी, न तृणस्य गन्धमपि जिघ्रति; सः गवां गोष्ठे बद्धः, क्षुधार्तः मातरं विचिन्वन् अस्ति। तस्मादेव अहं शोचामि—कथं मम पुत्रः जीविष्यति? मातृस्नेहाभिभूता, तस्मै क्षीरं दातुम् इच्छामि। वत्सं स्तन्यपानं कृत्वा, तस्य शिरः चुल्लित्वा, सखिभ्यः तं समर्प्य, हिताहिते उपदिश्य, पुनः आगत्य, त्वया यथेष्टं भक्षिता भविष्यामि।” एवं नन्दायाः वचनानि श्रुत्वा, व्याघ्रः पुनरुवाच—“किं त्वं पुत्रस्य किं कर्तव्यं चिन्तयसि? मृत्युः न त्वया न ज्ञायते? मम दर्शनमात्रेण सर्वे प्राणी कम्पन्ते, मृत्युम् उपयान्ति। त्वं तु, करुणया पूरिता, पुनः पुनः पुत्रस्य विषये भाषसे; न पुत्राः, न तपः, न दानं, न माता, न पिता, नाचार्यः—कश्चन कालपीडितं नरं रक्षितुं शक्तः। कथं त्वं, गोपग्रामं गच्छन्ती, यत्र गोप्यः संकुलाः, गवां रवं प्रतिश्रूयते, सुरम्यं, बालवत्सैः शोभितं, सुरलोकसदृशं, सर्वेषां पुण्यतीर्थानां भूषणं, स्वर्गसमं, नित्यमानन्दमयं, सर्वैः देवैः पूजितं, पवित्राणां पवित्रतमं, शुभानां शुभतमम्, तद् पुण्यतीर्थं, सर्वगुणसम्पन्नं, भगवतः महती निवासभूमिः, पृथिव्यां स्वर्गे च उत्तमं, ‘गोपिमन्थन’ नाम्ना प्रसिद्धं, ‘बालवत्सरवेण’ इति च। यत्र गवां रवेण पापानि नश्यन्ति, यत्र वत्साः मातरं काङ्क्षन्तः करुणारवं कुर्वन्ति, यत्र वीरैः गोपालकैः रक्षितं, भुजाभ्यां क्लान्तैः, गीतनृत्यहासालापहस्ततालिभिः पूरितं, यत्र वत्साः इह तत्र स्थिताः, सर्वतो रवं कुर्वन्तः, गोष्ठः जलद्रुमयुतं सरः इव शोभते। तद् श्रीमान् स्नेहपूर्णः जनसमूहः, स्वस्थजनैः संकुलः, गोलोकसदृशः, दृष्ट्वा त्वं कथं पुनः प्रतिनिवर्तितुम् इच्छसि? पञ्च महाभूतानि, हे शुभे, तव रक्तं पातुम् अर्हन्ति; अहं तु वचनेनैव तेषां तृप्तिं न करोमि।” नन्दा उवाच—“एवं, हे पशुपते, मम वचनानि शृणु:—मम सखीः, बालं पुत्रं, तस्य रक्षिणः गोपालान् दृष्ट्वा, गोप्यः विशेषतः मातरं प्रणम्य, प्रतिनिवर्तिष्यामि। यदि त्वं विश्वसि, शपथं दत्त्वा मां मुञ्च। यदि पुनः न प्रतिनिवर्ते, ब्रह्मघ्नस्य, मातृपितृघ्नस्य पापेन मलिनां मां कुर्यात्। यदि पुनः न प्रतिनिवर्ते, व्याघ्रकण्टकविषकृत्यपापेन मां मलिनां कुर्यात्। यदि पुनः न प्रतिनिवर्ते, गोहिंसकस्य, सुप्तदण्डकस्य पापेन मां मलिनां कुर्यात्। यदि पुनः न प्रतिनिवर्ते, कन्याद्वयदायिनः पापेन मां मलिनां कुर्यात्। यदि अपि कश्चिद् अशक्तान् ऋषभान् वहनाय योजयति, वा आख्यानकाले विघ्नं करोति, यदि पुनः न प्रतिनिवर्ते, तेन पापेन मां मलिनां कुर्यात्। यदि अतिथिः गृहम् आगत्य निराशः प्रतिनिवर्तते, तेन पापेन मां मलिनां कुर्यात्। एभिः घोरैः पापैः शपथं कृत्वा, अहम् अवश्यम् प्रतिनिवर्तिष्यामि।” एवं नन्दायाः प्रतिज्ञां श्रुत्वा, व्याघ्रः पुनरुवाच—“एतेषु शपथेषु, हे धेनुके, मम विश्वासः सञ्जातः। यदि त्वां कश्चित् मूर्खः मम प्रतारकं मन्यते, तत्रापि केचित् वदन्ति—शपथे पापं नास्ति। स्त्रीषु, विवाहे, गोमुक्तौ, प्राणत्यागे च, विश्वासः न कर्तव्यः। लोके कश्चन नास्तिकाः, मूर्खाः, स्वयम् बुद्धिमन्तः मन्यन्ते; ते तव मनः क्षणेन भ्रमयन्ति, यथा चक्रे आरूढम् इव।