सुरभिः सा, निर्भया सर्वगवां गणस्याग्रे स्वेच्छया गच्छन्ती, यत्र कामं चरन्ती, कदाचित् केवलं विचरन्ती, तत्र तत्र गवां चराग्रमे स्थित्वा विचरति स्म। तस्याः सुरभ्याः स्वेच्छया गुप्तं तृणं चरन्त्याः समीपे, अन्यः पर्वतः रोहितः नाम, नदीतीरे स्थितः आसीत्। तस्य रोहितस्य पर्वतस्य गुहासु विवरेषु च बहूनि मृगजातीनि नित्यं संचारन्ति स्म। तस्य उत्तरपूर्वदिशि तृणसम्भारेण घोरं स्थलं, सङ्कटे विषमे दुःसाध्ये च स्थले, यत्र हरिणाः सिंहाश्च विविधा मृगाः वसन्ति स्म। तत्र लता-विटपैः सघनं स्थलं, शतशः शृगालानां निनादैः प्रतिध्वनितम्, तस्मिन् दुर्गे विकृतरूपधारी भीषणः प्राणी निवसति स्म। सः चित्रकः रक्तरक्तवदनः, भीमदंष्ट्रायुधः तीक्ष्णनखः, नन्दः नाम तस्य, धर्मात्मा गोप्याः कल्याणे रतः। सः दीर्घैः अविच्छिन्नतृणैः गवां गणं रक्षति स्म। तस्मात् गणात् नन्दा नाम गौः, तृणलुब्धया, पृथक् चरन्ती दूरं गतवती। सा गौः व्याघ्रस्य समीपं चरन्ती, तत्र चित्रकः त्वरया धावित्वा ताम् अवरुध्य उवाच— "तिष्ठ तिष्ठ!" इति। "अद्य त्वं मम भोज्या, स्वयमेव आगता!" इत्येवं भीषणं वचनं श्रुत्वा, सा गौः स्वस्य श्वेतवर्णं शुभं सोमसमानप्रभं वत्सं स्मृत्वा, स्नेहेन परिपूर्णा, गद्गदया वाचा तं चित्रकं प्रति उवाच। सुतशोकाग्निना दग्धा, सुतप्रियया नन्दया, वत्सदर्शनाशाभिन्नया, सा दुःखेन रुदती। तस्याः शोकार्तनिनादं श्रुत्वा, चित्रकः भीमवचनं पुनरुवाच— "किमर्थं रुदसि, हे गौः? विधिना त्वं मम समीपमागता, हसितेन वा रुदितेन वा, तव प्राणान् अहं हरिष्यामि।" "यद् विधिना निश्चितम्, तदेव लोके भक्ष्यते; त्वं स्वयमेव मम समीपमागता, तव मृत्युरद्यैव निश्चितः, व्यर्थं शोकं मा कुरु।" पुनः व्याघ्रः ताम् अपृच्छत्— "किमर्थं रुदसि? मम कौतूहलं वर्धते, कारणं वद।" व्याघ्रस्य वचनं श्रुत्वा, नन्दा प्रणम्य सस्नेहम् उवाच— "क्षन्तव्यं मया, भगवन्, कामरूपिन्, नमः ते। त्वां दृष्ट्वा कोऽपि न त्रायते; मम जीवने शोकः नास्ति, मृत्युः निश्चितः। जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः, मृतस्य च जन्म ध्रुवम्; अतः अनिवार्ये शोकः न युज्यते, पशूनां नाथ।" "सर्वे देवाः अपि अनिच्छन्तः म्रियन्ते एव; तस्मात् केवलं मम न जीवितशोकः। किंतु, भगवन्, स्नेहवशात् दुःखात् च रुदितवती अहम्; हृदि मे तापः अस्ति, श्रोतुम् अर्हसि।" "प्रथमयौवने प्राप्ते मया प्रथमवस्त्रः जातः, सः मे प्रियतमः वत्सः। तस्यैव दुःखेन रुदामि; सः अद्यापि स्तन्यपायी, तृणगन्धं अपि न जानाति, सः गोष्ठे बध्दः, मातरं विचिन्वन् क्षुधार्तः। तस्मात् अहं शोकिता—कथं सः जीविष्यति? स्नेहात् स्तन्यं दातुम् इच्छामि।" "स्तन्यं पाययित्वा, शिरसि चुम्बित्वा, सखिभ्यः तम् उपदिश्य, हिताहितं निवेद्य, पुनः आगत्य त्वया यथेष्टं भक्ष्या भविष्यामि।" नन्दायाः वचनं श्रुत्वा, पशूनां नाथः पुनरुवाच— "किं तव सुतस्य करिष्यसि? मृत्युम् न जानासि? सर्वे भूतानि मां दृष्ट्वा कम्पन्ते, म्रियन्ते च। त्वं तु स्नेहपूर्णा सततं सुतं स्मरसि; न पुत्रः, न तपः, न दानं, न माता, न पिता, न आचार्यः, कालातुरं न रक्षन्ति।" "कथं त्वं गोष्ठं गमिष्यसि, यत्र गोप्यः सन्ति, नानावत्साः, नानाबालाः, वृषरवैः प्रतिध्वनितं, दिव्यं, गोलोकसदृशं, सर्वैः देवैः पूजितम्, पावनानां पावनतमं, पुण्यानां पुण्यतमम्, श्रीमदधिवासम्, गपीमन्थनं नाम, बालवत्सरवेणं च इति प्रसिद्धम्।" "तत्र गावां रवं श्रुत्वा, दुःखं नश्यति; वत्साः मातरं वाञ्छन्तः रुदन्ति। वीरैः गोपैः रक्षितं, गीतनृत्यकथाभिः, हर्षहसितक्लप्तनिनादैः पूरितम्। वत्सैः सर्वत्र स्थितैः, गावः रवं कुर्वन्त्यः, गोष्ठं चलत्पद्माकुलं सरः इव शोभते।" "तं श्रीमदधिवासं दृष्ट्वा, हृष्टस्वस्थजनसमाकुलं, गोलोकसदृशं, कथं पुनः आगन्तुम् इच्छसि? पञ्च महाभूतानि तव रक्तं पिबन्तु; वचनेन अहमपि तान् तृप्तान् न करोमि।" नन्दा उवाच— "एवं, पशूनां नाथ, मम वचनं शृणु; सखीन् सुतम्, गोपालान् च दृष्ट्वा, विशेषतः मातरं सम्यक् अभ्यनुज्ञाय, शपथं कृत्वा, यदि विश्वासः अस्ति, मां विमुञ्च। यदि पुनः न आगच्छेयम्, ब्रह्मघ्नपातकं, मातृपितृवधदोषं वा, मम स्थातुं प्राप्नोति।" एवं सा नन्दा, चित्रकस्य समीपे, स्नेहवशात् सुतदर्शनलालसा, धर्मे स्थित्वा, शपथपूर्वकं तं प्रार्थयामास।