सः स्वकृतदुष्कृत्येन दुःखितः, लोभेन मांसस्य प्रेरितः, मृगयायाः अनुष्ठाने प्रवृत्तः, पुनः तादृशं घोरं कर्म न करिष्यामीति प्रतिज्ञां कृतवान्। मनुष्याणां भयाय आपन्नं आपत्तिं अनुभूय, मृगाणां सह मनुष्यैः दर्शनं तस्य महद् विषादं जनयति। पापेन पापत्वं प्राप्तः, सत्पुरुषाणां निष्कलुषे कुलोत्पन्नः, मानवत्वं प्राप्तः अपि, भाग्यविपर्ययः तं तादृशं अवस्थां प्रापयति। अतः तस्य किञ्चन पुण्यम् नास्ति; एकमपि हिंसाकर्म निन्दनीयम्, तेन दुःखमेव लभ्यते, मोक्षः च न स्यादिति तस्य विचारः। सः चिन्तयति—कथं मोक्षः प्राप्तव्यः? कथं तस्य धेनुः सत्यम् भविष्यति? शतवर्षपर्यन्तं तस्मिन्नेव वने वासं कृत्वा, तस्य समये, यवजलस्यार्थे, सः गोकुलं गतः, यत्र गोष्ठाः गोपगृहाणि च स्थापितानि, तत्र स्थितवान्। तस्य वनस्य सीमायाम्, मथननिनादैः पूर्णे, मदोन्मत्तैः गोपालैः समाकीर्णे, तरुभिः छायायुक्ते, तद्वनम् आसीत्। रात्रिपक्षिणां घोषैः नादयमानं, गोपस्त्रीभ्यः शुभम्, तत्र सः खर्जूरवाटिकायाम् वासं कृतवान्। तत्र गोपगणे प्रमुखा, नन्दा नाम्ना, हृष्टा, तुष्टा, पुष्टा, राजहंसवर्णा, सुचञ्चलगामिनी धेनुः आसीत्। दीर्घनासिका, समवयवा, तन्वी, नीलग्रीवा, सुग्रीवा, घंटायुक्ता, मधुरस्वरा च सा आसीत्। सा निर्भया सर्वगणस्य अग्रे चरन्ती, इच्छया चरागृणां गच्छन्ती, कदाचित् एकाकिनी अपि विचरन्ती। सुरभिः अपि, इच्छया, गुप्तं तृणं चरन्ती, तत्राप्यन्यः पर्वतः रोहितः नाम नदीतीरे आसीत्। तस्य गुहासु, विवरेषु, बहुवन्यजीवैरुपगम्यमानः, तस्य उत्तरपूर्वभागे, घोरः, तृणसमृद्धः पर्वतः आसीत्। तत्र संकुचिता, विषमः, दुर्गमः, भयावहः स्थले, मृगसिंहैः पूर्णे, बहुवन्यजीवैरुपगम्यमाने। लतावृक्षसमृद्धे, शृगालशतघोषैः नादिते, तस्मिन् दुर्गे एकः उग्रः, विकृतरूपः जीवः निवसति। उग्रः चित्ररूपः, रक्तस्मेरजिह्वः, घोरदंष्ट्रः, शस्त्ररूपनखः, तस्य नाम नन्दः, धर्मात्मा, गोपस्त्रीहिते निरतः आसीत्। सः दीर्घैः अविच्छिन्नैः तृणैः गोपगणं रक्षति। तस्य गणात्, नन्दा, तृणलोभेन पृथग्भूता, विचरन्ती। सा तृणं चरन्ती, व्याघ्रस्य समीपं आगता; तदा चित्ररूपः तं दृष्ट्वा त्वरितं अभ्यागत्, "तिष्ठ तिष्ठ" इति उक्तवान्। "अद्य त्वं खाद्यरूपा, हे धेनु, स्वयमेव मम समीपं आगता!" इत्यस्य घोरं, शीतलं वचनं शृत्वा, सा स्वं वत्सं स्मरति—श्वेतरूपं, शुभं, चन्द्रप्रभं—स्नेहपूर्णा, गद्गदया वाचा धेनुः उक्तवती। पुत्रवियोगदुःखेन ज्वलन्ती, नन्दा, वत्सस्नेहिनी, दीनं रुदन्ती, पुत्रदर्शनाशां विहाय। तां धेनुं दुःखेन व्याकुलां विलपन्तीं दृष्ट्वा, चित्ररूपः घोरं वचनं उक्तवान्—"धेनोः, किमर्थं त्वं रुदसि?" "दैवेन त्वं मम समीपं आगता, सहजं भोज्यं; रुदन्त्या हासन्त्या वा, तव जीवितं मया हर्तव्यम्।" "यद्यद् विधिप्राप्तं, तदिह भक्ष्यते; त्वं स्वयमेव मम समीपं आगता, अल्पधेनु, तव मृत्युः अद्य निश्चितः—वृथा दुःखं किम्?" पुनः व्याघ्रः ताम् पप्रच्छ—"किमर्थं त्वं रुदसि? मम जिज्ञासा अस्ति—कारणं वद, महत्त्वं मे तत्र।" व्याघ्रस्य वचनं श्रुत्वा, नन्दा उक्तवती—"क्षमस्व, प्रभो, इच्छारूपधारिन्—नमः ते।" "त्वां दृष्ट्वा, कोऽपि उद्धारः नास्ति; मम जीविताय दुःखं नास्ति—मृत्युः निश्चितः।" "जातस्य मृत्युः निश्चितः, मृतस्य जन्म निश्चितम्; अतः अनिवार्यस्य दुःखं न करोत्यहं, हे मृगपतिः।" "सर्वे देवाः अपि, अनिच्छन्तः, मृत्युम् अनुवर्तन्ति; अतः, व्याघ्र, केवलं अहं जीविताय दुःखं न करोतिः।" "किन्तु, आर्य, स्नेहदुःखेन अहं रुदामि; हृदयस्थं दुःखं अस्ति, त्वं श्रोतुम् अर्हसि।" "यदा प्रथमं यौवनं प्राप्तवती, हे मृगपतिः, तदा पुत्रं प्राप्तवती; सः प्रथमः वत्सः मम प्रियः, लघुवत्सः।" "मम वत्सः अद्यापि स्तन्यं पिबति, तृणम् अपि न घ्राणयति; सः गोपालगृहस्थः, क्षुधितः, मां अन्वेषयति।" "तस्मिन्नेव दुःखितास्मि—कथं मम वत्सः जीवेत्? स्तन्यं दातुम् इच्छामि, मातृस्नेहेन आविष्टा।" "स्तन्यं दत्त्वा, शिरः च लिः, सखिभ्यः समर्प्य, शुभाशुभं शिक्षयित्वा, पुनः आगमिष्यामि, तदा त्वया इच्छया खादनीयम्।" नन्दायाः वचनं श्रुत्वा, मृगपतिः पुनः उक्तवान्—"किम् तव वत्सेन कर्तव्यम्? मृत्युः न ज्ञायते? मम दर्शनं कृत्वा सर्वे कम्पन्ते, मृत्युम् उपयान्ति।" "तथापि, त्वं करुणया पूर्णा, पुत्रं स्मरन्ती पुनः पुनः भाषसे; न पुत्रः, न तपः, न दानम्, न माता, न पिता, न गुरु—" "कालपीडितं जनं रक्षितुम् समर्थाः; कथं त्वं गोपालगणस्य नगरे गमिष्यसि, गोपस्त्रीभिः समाकीर्णे—" "वृषघोषैः नादिते, दिव्ये, वत्सशिशुभिः भूषिते, देवलोकस्य भूषणे, स्वर्गसमे निःसन्देहं—" "सदा हृष्टे, दिव्ये, सर्वैः देवैः पूजिते, शुद्धशुद्धे, शुभेषु श्रेष्ठे।" एवं तेषां संवादः आसीत्, धेनोः पुत्रस्नेहः, व्याघ्रस्य धर्मविचारः, वनस्य विविधवर्णनं च, सर्वं शान्तिपूर्णं, भावपूर्णं च आसीत्।