सा देवी फलपुष्पसमृद्धं ताडवनं सम्प्राप्तवती, तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा पुनः मुनिसुखदं वनं प्रविष्टवती। तस्मिन्नेव वने सर्वकालिकपुष्पसमृद्धा सिद्धगन्धर्वसेविता, त्रैलोक्यप्रसिद्धा उत्तमा नदी नन्दा नाम्ना आसीत्। सा नदी मत्स्यग्रहमकरैः पूर्णा, शुद्धवारिणा सम्पन्ना। ततः सूतः उक्तवान्—देवव्रतः पृष्टवान्, "किं नामैतत्, का सा उत्तमा नदी?" तस्य जिज्ञासा जाताऽभवत्—"हे ब्रह्मन्, नन्दा नाम सरस्वतीति प्रसिद्धा, कथं सा जाता, किमर्थं च सा नदीश्रेष्ठा?" एवं उक्ते पुलस्त्यः भीष्माय तां पुरातनकथां कथयितुम् आरब्धवान्—कथं नन्दा नाम्ना प्रसिद्धा जाता। कदाचित् प्रभञ्जनः नाम राजा आसीत्, सदा क्षत्रधर्मनिष्ठः, महाबलः, तस्मिन्नेव वने मृगयायाम् संनियुक्तः। तत्र सः कुटिलस्थले स्थितां हरिणीं ददर्श, तां शीघ्रं तिक्ष्णबाणेन विहितवान्। सा सर्वदिशः निरीक्ष्य, तं बाणधारिणं दृष्ट्वा, उवाच—"किमेतत्, मूढ, दुष्करं कर्म कृतवान्?" "मम शिशवे स्तनं नमितं दातुम् एव अहम् अत्र आगता; त्वया मांसलोभेन, निर्भयेन, शीघ्रं ताडिता। राजा न तादृशीं हरिणीं हन्ति—गोप्यं शिशुं पाययन्तीं वा, गुप्तसंयोगे स्थितां वा—एवं पूर्वं श्रुतम्।" "शिशवे स्तनं दातुम् एव अहम् अत्र आगता, त्वया दोषरहितां वनमागतां वज्रसदृशेन बाणेन हता। अतः, दुष्टचित्त, त्वम् अपि मांसभोजी भविष्यसि; अस्मिन्कण्टकवने व्याघ्ररूपं धारय।" तस्याः शापं शृण्वन् राजा तस्याः पुरतः स्थितः, विक्षिप्तेन्द्रियः, अञ्जलिं कृत्वा हरिण्यै उवाच—"मम न अभिप्रायः शिशुपाययन्तीं हन्तुम्, अज्ञानात् कृतम्, सौम्ये, क्षमस्व, स्थिरचित्ते।" "कदा व्याघ्ररूपं त्यक्त्वा मानवशरीरं पुनः प्राप्स्यामि? वद, हरिणि, शापमुक्तिं।" इति उक्तः सा हरिणी शुभं वचनम् उक्तवती—"राजन्, शतवर्षान्ते, शापक्षये, नन्दया सह संवादं करिष्यसि।" "नन्दया मिलित्वा संवादं कृत्वा मोक्षः भविष्यति।" इति हरिण्या उक्ते, राजा ततः व्याघ्रः अभवत्। व्याघ्ररूपेण तीक्ष्णनखदंष्ट्रधारी, तत्र स्थायि, चतुष्पदां हिंसन्, खादन्। कालक्रमेण तत्र वासिनः द्विपदां अपि खादितवान्। एवं तस्मिन्नेव वने शतवर्षाणि गतानि। मृगमांसं खादन्, आत्मनं निन्दन्, उवाच—"कदा पुनः मानवभावं प्राप्स्यामि?" "न पुनः तादृशं दुष्कर्म करिष्यामि, न महतीं पीडां दास्यामि; मांसलोभेन मृगयायाम् प्रवृत्तः।" "विपत्तिम् प्राप्तः, मनुष्याणां भयजनकः अभवम्; मृगाणां सहितं मानवदर्शनं दुःखदं।" "दोषरहितवंशे जन्मित्वा, पापेन पापमागतः, मानवः सन्, इदं गतिः—भाग्यपरिवर्तनं पश्य।" "अतः मम पुण्यं नास्ति; एकः हिंसाकर्म अपि निन्द्यः; तेन दुःखं प्राप्तं, मोक्षः न भविष्यति।" "कथं मोक्षः भविष्यति? कथं हरिण्या सत्यं भविष्यति?" इति तत्र शतवर्षे व्यतीते— तदा यवजलार्थं सः गोकुलं अगच्छत्, यत्र गोष्ठानि गोपगृहाणि स्थापिता, तत्र स्थितः। वनसीम्नि, मथनशब्दसमृद्धे, मदमत्तगोपैः कुटुम्बिते, तरुच्छायायुक्ते, तद्वनम् आसीत्। रात्रिपक्षिस्वरयुक्ते, गोपिकासु शुभे, ताडवनमध्ये सः तत्र वासं कृतवान्। तत्र नन्दा नाम गौः आसीत्, हृष्टा, तुष्टाऽपि, पुष्टवती, गवां श्रेष्ठा, हंसवर्णा, सुगतिः। दीर्घनासिका, समवयवा, तन्वी, नीलकण्ठा, सुग्रीवा, घंटासुशोभिता, मधुरस्वरा। सा निर्भया सर्वगणस्य अग्रे गतवती, इच्छया चरागृहं गता, कदाचित् एकाकिनी विचरन्ती। सुरभिः गुप्तं यथेष्टं तृणं चरन्ती, नदीतीरे रोहितः नाम पर्वतः अपरः आसीत्। तस्य गुहासु, विवरासु बहूनि पशवः वसन्ति, उत्तरपूर्वभागे, घोरः, तृणसमृद्धः। संकुचिता, विषमभूमिः, दुष्प्रवेश्या, भयावहा, मृगसिंहसमृद्धा, बहुपशुविहिता। लतावृक्षघने, शतशृगालरवसमृद्धे, तस्मिन्कोटे विकृतरूपधारी घोरः भीषणः जीवः वासं कृतवान्। रक्तसिक्तमुखः, दंष्ट्रानखायुधः, घोरः, तस्य नाम नन्दः, धर्मात्मा, गोपिकहितनिष्ठः। सः दीर्घतृणैः गवां गणं रक्षितवान्; तस्य गणात् नन्दा, तृणलोभेन, पृथग्गता। सा व्याघ्रस्य पुरतः तृणं चरन्ती समीपं गता; नन्दः त्वरितं तां प्रति धावित्वा उवाच—"तिष्ठ, तिष्ठ!" "आजि भोजनार्थं प्राप्ता त्वं, गो, स्वयमेव आगता!" इत्यस्य घोरं, शीतलं वचनं शृण्वन्, गौः श्वेतवर्णं, शुभं, चन्द्रसमप्रभं शिशुं स्मृत्वा, स्नेहपूर्णा, गद्गदया वाचा उवाच।