सः पुरुषः, प्रतिदिनं स्नात्वा शुद्धः सन्, पितॄन् साक्षात् च विपरीततया च, पृथक् च संयुक्तांश्च पश्यति स्म। यः ब्रह्मलोककामः पुष्करे प्रतिदिनं स्नाति, तत्र त्रयः शुद्धशिखराः त्रयश्च प्रस्रवणानि सन्ति। तानि पुष्कराणि लोकेषु प्रसिद्धानि, किन्तु तत्र कारणं न ज्ञायते; तानि कनिष्ठमध्यमज्येष्ठपुष्कराणि इति विख्यातानि। शिखराणां नामभिः शुभप्रस्रवणानां च नामभिः तानि प्रसिद्धानि; धर्मार्थकाममोक्षाभिलाषी मनुष्यः तत्र नूनं फलमवाप्नोति। यः तत्र देहमुत्सृजति, सः संशयमपि विना मोक्षं प्राप्नोति; शुद्धचित्तः संयतः सन् तत्र स्नात्वा शुभदानानि विप्राय दातव्यं। एकां गौः मन्त्रशुद्धां दत्त्वा सः लोकान् प्राप्नोति; किम् अधिकेन वचनेन? रात्रौ अपि इच्छुकस्य तद् साध्यते। यः स्नात्वा धनं ददाति, सः अनन्तं सुखं भुङ्क्ते; तत्र तिलदानं मुनिभिः प्रशंसितम्। कृष्णपक्षचतुर्दश्यां सदा स्नानं विधीयते; यश्च तत्र पिण्डं पिष्टपाकं वा गुडमयं ददाति। पितृशुद्ध्यर्थं तत्र स्नात्वा पितृलोकं गच्छति; पुष्करवनं प्राप्त्वा ततः सरस्वतीं प्रति यान्ति। सा देवी गुह्यं प्रविश्य, पश्चिमदिशं प्रति गतवती; तस्मात् नातिदूरे तत्र पुष्करस्य समीपे रम्यं स्थलमस्ति। फलपुष्पैः शोभिते तालेयवने समुपेत्य, तत्र स्थित्वा सा देवी पुनः मुनिभिः रम्ये वने प्रविवेश। सर्वर्तुकुसुमैः पूर्णे, सिद्धगन्धर्वसेविते, त्रिषु लोकेषु विख्याते उत्तमे नद्यां नन्दा इति नाम। सा नदी मत्स्यनक्रजलचरैः पूर्णा, निर्मलेन जलेन पूरिता। सुतः उवाच—ततः देवव्रतः पप्रच्छ—"का सा अन्योत्तमा नदी?" इति। "मम जिज्ञासा एषा, हे ब्रह्मन्, नन्दा या सरस्वतीति कथ्यते; सा कथं जाताऽसौ, किं कारणं च सा नदीनां श्रेष्ठा इति?" एवं उक्ते, पुलस्त्यः भीष्माय तां प्राचीनां कथां शंसितुं प्रारभत—कथं नन्दा इति नाम जातम्। तत्र प्रभञ्जन इति राजा बभूव, सदा क्षत्रधर्मनिष्ठः, महाबलः, तस्मिन्वने मृगयायाम् प्रवृत्तः। तत्र सः एकां हरिणीं गुह्ये स्थितां दृष्ट्वा, तां त्वरमाणां तीक्ष्णेण बाणेन ताडितवान्। सा सर्वतोऽवलोक्य, तं बाणपाणिं दृष्ट्वा, अब्रवीत्—"किं कृतं त्वया, मूर्ख? एषा क्रिया दुःसाध्या।" "अहं केवलं मम शिशवे स्तनं नमयन्ती ददामि स्म; त्वया त्वरया निःशङ्केन मांसलोभात् अहं ताडिता। राजा न एवमृगीं हन्ति—या स्तन्यदा शिशुं गुप्तं वा मैथुनव्यग्रां वा—एवं श्रुतं मया पूर्वम्। यदा अहं शिशवे स्तनं ददामि स्म, तदा त्वया बाणेन वज्रसमानिना हता निर्लिप्ता वने आगता।" "तस्मात् त्वं पापकृते, त्वमपि मांसभक्षः भविष्यसि; अस्मिन कांटार्यरण्ये व्याघ्ररूपं गृहीत्वा वस।" इति शापं श्रुत्वा सः राजा तस्या समक्षं मोहितेन्द्रियः, कृताञ्जलिः हरिणीं उवाच—"न मम बुद्धिः आसीत् शिशुदायिन्याः हनने; अज्ञानात् कृतवानस्मि, सौम्ये। क्षमस्व, स्थिरधीः भव।" "कदा अहं व्याघ्रदेहं त्यक्त्वा मानुषं शरीरं पुनः लप्स्ये? वद हरिणि, शापस्य मोचनं।" इति। तेन प्रकारेण उक्तः सा हरिणी शुभवचः अब्रवीत्—"हे राजन्, शतवर्षान्ते शापपर्याप्तौ, नन्दया सह संवादं करिष्यसि। नन्दया साक्षात्कारात् संवादात् च ते अन्तः भविष्यति।" इति उक्त्वा, सः राजा ततः व्याघ्रः अभवत्। व्याघ्ररूपेण तीक्ष्णनखदंष्ट्रः सः तत्र वने मृगान् हन्त्वा खादन् वसति स्म। कालक्रमेण द्विपदां च तत्र वसतां खादनं चकार; एवं तस्मिन्वने शतवर्षाणि व्यतीतानि। मृगमांसं खादन् सः आत्मानं निन्दन्—"कदा पुनः मानुषत्वं लप्स्ये?" इति। "न पुनः तादृशं पापं करिष्यामि, न वा महद् दुःखं दास्यामि; मांसलोभेन मृगयां प्रवृत्तः।" "क्लेशमुपागतः, मानवान् भीतिं ददाति; मृगदर्शनं मानवैः सह दुःखाय।" "पापेन पापत्वं प्राप्तः, कुले पुण्ये जातः अपि; मानुषः सन् एतावदवस्थां प्राप्तः—पश्यत् विधेः परिवर्तनम्।" "तस्मात् न मम पुण्यमस्ति; हिंसायाः एकमपि कर्म निन्द्यं। तेन दुःखमवाप्यते, न च मोक्षः स्यात्।" "कथं मोक्षं लप्स्ये? कथं हरिण्या वचनं सत्यं स्यात्?" एवं तत्र शतवर्षाणि व्यतीतानि। ततः सः यदा जले यवस्य च हेतोः गोकुलं प्राप, यत्र गोशालाः गोष्ठानि च स्थापितानि, तत्र स्थितवान्। तस्याः वने, यत्र मन्थनध्वनिः प्रतिश्रूयते, मदान्वितैः गोपालकैः पूर्णम्, वृक्षच्छायायुतम्। रात्रौ पक्षीणां शब्दैः नादितम्, गोपिकानां शुभाय। तत्र खर्जूरवने वसतः— तत्र नन्दा नाम एका, प्रमुदिता, तुष्टा, पुष्टाङ्गी, गोसङ्घस्य श्रेष्ठा, हंसवर्णा, सुरमृदुगतिः आसीत्। दीर्घनासिका, समवयवा, तनुशरीरा, नीलकण्ठा, सुशोभनग्रीवा, घंटालङ्कृता, मधुरस्वरा च सा आसीत्।