षट् नामानि सरस्वत्याः पर्यायैः प्रसिद्धानि घोषितानि, ततो यत्र सा सरस्वती पूर्ववाहिनी अभवत्, तत्र तटस्थाः ये जनाः तस्यां जलं पश्यन्ति, ते अश्वमेधस्य फलं लभन्ति—अत्र न संशयः। यदि कश्चित् तां नदीं उत्तीर्य, पुनः स्नानं कृत्वा, एकाग्रचित्तः भवति, स ब्रह्मणः परिचारकः भवति। अपि च, यः तत्र पितृभ्यः कन्दादिभिः अर्पणं कुर्यात्, स अपि तेषां प्रभावेन महाभोगान् प्राप्नोति। किन्तु ये पुरुषाः विधिवत् श्राद्धं तत्र कुर्वन्ति, ते पितृन् स्वर्गं नयन्ति, नरकदुःखात् अपि उद्धरन्ति। स्नानं कृत्वा, शुद्धं जलं कुशातिलैः मिश्रितं पितृभ्यः यः अर्पयति, तस्य पितरः तृप्तिम् यान्ति। सर्वेषां तीर्थानां मध्ये एषा सरस्वती तीर्थं श्रेष्ठतमं मन्यते, तस्मात् एतत् आद्यं तीर्थं इति प्रसिद्धं सर्वतीर्थेषु। धर्ममोक्षयोः निधिः इव स्थितम्, सरस्वत्याः संगमात् श्रेष्ठं तीर्थं न अस्ति। एषा सर्वेभ्यः पुरुषेभ्यः, ये अपवित्र्यापनयनाय तस्यां जलं प्रविशन्ति, धर्मार्थकाममोक्षान् ददाति। तेषां कृते गवां दानस्य फलं सुलभम्, सुवर्णदानसमं अपि मनीषिणः कथयन्ति। तत्र तिलोदकपिण्डदानैः अपि, ये पितरः नरके स्थिताः, पुत्रेण उद्धृत्य स्वर्गं नीयन्ते। पुष्करे सरस्वत्याः जलं पिबन्ति ये जनाः, तैः अक्षयलोकाः प्राप्यन्ते, ब्रह्मणा विश्वेशेन च पूज्यन्ते। पुष्करे सरस्वती स्वर्गस्य सोपानरूपा भवति, सा महती नदी पुण्यैः पुरुषैः लभ्यते। तत्र सर्वत्र सा धर्मतत्त्वविद्भिः ऋषिभिः सेविता, अतः सा देवी सर्वत्र शुद्धा उपस्थिताः। किन्तु पुष्करे सा परमशुद्धा, सरस्वती तीर्थं लोके सुलभं। कुरुक्षेत्रे, प्रभासे, पुष्करे च सा दुर्लभा; तद् तीर्थं सर्वतीर्थेषु पृथिव्यां प्रमुखं प्रतिष्ठितम्। पूर्वसरस्वतीं प्राप्त्वा सर्वपुरुषार्थाः सिद्ध्यन्ति; यः तत्र आगत्य अन्यं तीर्थं इच्छति, स हस्ते स्थितं अमृतं त्यक्त्वा विषं कामयते; तीर्थेषु पूर्वं श्रेष्ठम्, मध्यं मध्यम् इति कथ्यते। ततः मनीषिणः तं तीर्थं दक्षिणेन परिक्रम्य, लघुतीर्थं दक्षिणे स्थापयेत्; त्रिषु तीर्थेषु स्नानं परिक्रमणं च कर्तव्यम्। तिलोदकं पितृभ्यः यः अर्पयति, तेषां प्रसन्नानां अनन्तं फलम् पुनः लभ्यते। स्नानं कृत्वा, प्रतिदिनं शुद्धः सन्, पितृन् प्रत्यक्षं, विपरीतं, पृथक्, संयुक्तं च पश्येत्। पुष्करे प्रतिदिनं स्नानं ब्रह्मलोककामनया कर्तव्यम्; तत्र त्रयः शुद्धशिखराः, त्रयः सरः अपि। पुष्कराः प्रसिद्धाः, किन्तु कारणं न ज्ञायते; लघु, मध्य, तृतीयः ज्येष्ठः पुष्करः। ते शिखराणां सरसां च नामभिः प्रसिद्धाः; धर्मार्थकाममोक्षार्थी पुरुषः तत्र निश्चितं फलम् प्राप्नोति। यः तत्र देहत्यागं करोति, स निःसंदेहं मोक्षं प्राप्नोति; शुद्धः संयतः स्नानं कृत्वा, शुभं दानं ब्राह्मणाय दद्यात्। एकस्य गोदानस्य फलं मन्त्रशुद्धेन लभ्यते; किम् बहुना? अपि रात्रौ इच्छुकस्य। स्नानं कृत्वा, यः धनं ददाति, स अनन्तं सुखं भुञ्जते; तत्र तिलदानं मुनिभिः प्रशंस्यते। कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं सदा विधीयते; यः अपि पिण्डं पिष्टं वा गुडेन कृतं तत्र ददाति। शुद्धः पितृभ्यो दत्त्वा, पितृलोकं प्राप्नोति; पुष्करवनं प्राप्त्वा, ततः सरस्वतीं यान्ति। सा देवी गूढं प्रविश्य, पश्चिमाभिमुखी गन्तुं आरब्धवती; ततः पुष्करात् समीपे, न दूरस्थे, रम्यं स्थानं अस्ति। तत्र तालवनं फलपुष्पैः शोभितम् आगत्य, सा देवी तत्र स्थित्वा, पुनः मुनिसुखदं वनं प्रविश्य। सर्वऋतुपुष्पैः पूर्णम, सिद्धगन्धर्वैः सेवितम्, नन्दा नाम श्रेष्ठा नदी, त्रिलोक्ये प्रसिद्धा। मीनमकरसर्पैः पूर्णा, शुद्धजलसम्पन्ना; ततः सूतः उवाच—देवव्रतः पप्रच्छ, 'का सा अन्यतमा उत्तमा नदी?' मम उत्सुकता नन्दा विषये, या सरस्वतीति कथ्यते; कथं सा जाता, किमर्थं सा नदी श्रेष्ठा? इति उक्ते, पुलस्त्यः भीष्माय तां प्राचीनकथां प्रवक्तुं आरब्धवान्, यथा नन्दा नाम्ना अभवत्। प्रभञ्जनः नाम राजा अभूत्, सदा क्षत्रधर्मनिष्ठः, महाबलः, तस्मिन्नेव वने मृगवधेन व्यग्रः। तदा सः एकां हरिणीं कुटीरे स्थितां दृष्ट्वा, अग्रे गच्छन्तीं तीक्ष्णेन शरेण ताडितवान्। सा सर्वदिशः वीक्ष्य, शरधारिणं तम् अपश्यत्, उवाच—'किम् अकार्षीः मूढ, कर्म एतत् अत्यद्भुतम्।' अहम् केवलं स्तनं नतं शिशवे ददामि; त्वया शीघ्रं ताडिता, मांसलोभेन निर्भयेन। राजा न तादृशीं हरिणीं हन्ति—शिशुं स्तन्यं यच्छन्तीं, गुप्तसंभोगव्यापृतां वा—एवं पूर्वं श्रुतम्।