सखि गङ्गां प्रति स्नेहपूर्णया वाचा सन्दिष्टा, "पुनरपि त्वां द्रक्ष्यामि; क्व गच्छसि, सखे?" इति सान्त्वनया पृष्टा, गङ्गा मधुरस्नेहपूर्वकं वाक्यमुवाच— "यदा त्वं पूर्वदिशं यास्यसि, तदा मां द्रक्ष्यसि, शुभे। अहं देवानां मध्ये सन्ती त्वामुपसंगमिष्यामि।" पुनः सा ब्रुवन्ती— "त्वं हसन्ती दुःखं त्यजित्वा, उत्तराभिमुखी भव। अहं पुण्या उत्तराभिमुखी, त्वं च सरस्वति पूर्वाभिमुखी।" तत्र शतं पुण्यकर्माणि स्नानेन दानेन च क्रियन्ते, धर्मज्ञे; तत्र पितृभ्यः हविर्दानेन च यत् दत्तं, तत् नित्यं भवति। ये मनुष्याः त्रिभिः ऋणैः विमुक्ताः भवन्ति, ते मोक्षमार्गे प्रस्थिताः; अत्र सन्देहः नास्ति। ततः गङ्गा सरस्वत्यै पुनरागम्यं कामयन्ती प्राह— "स्वं स्थानं गच्छ, पुण्ये, मां स्मर, निष्पापे।" तथैव यमुनया, शोभनया गायत्र्या च, सवित्र्या सह, स्वसखी सम्यक् प्रेषिता। ततः सरस्वती, सुमनोवृत्ता, ताः देवीं समुपस्मृत्य नदीरूपा जाता, उत्तङ्कस्य आश्रमे प्रादुरभूत्। सा प्लक्षवृक्षादधस्तादवतीर्य, स्वं रूपं तत्र त्यक्त्वा, भगवती तदा देवानां पुरतः प्रादृश्यत। तत्र विष्णुरूपेण स्थितः स वृक्षः सर्वैः देवैः पूजितः, द्विजातिभिः च फलसंपत्तये नित्यं सेवितः। तस्य वृक्षस्य बहुप्रशाखाः सन्तः, स चतुर्मुखस्य इव प्रतीतः; तस्य मूलगह्वरेषु द्विजातीनां कुटीराणि अनन्तानि आसन्। तत्र देवतानां हर्षपूर्णं विविधं शब्दं श्रूयते; स वृक्षः पुष्पवर्जितः अपि, इव स्फुटितः दृश्यते। सा नदी शोभनैः शुकैः शाखासु लीनैः, मल्लिकाचम्पककुसुमैः, सुरभिकेतकीपुष्पैः च भूषिता। कोकिलमालाभिः फेनपुष्पैः च सा विराजमाना, यथा गङ्गा शशिना वा प्लक्षवृक्षेण च। तत्र सरस्वती जलस्थिता, भगवन्तं जनार्दनं प्रति उवाच— "तत् वह्निं समर्पय; अहं देवानां आज्ञां सम्पादयिष्यामि।" तया एवमुक्तः विष्णुः तदा प्रत्युवाच— "त्वं दाहं न भीरु; अयं वह्निदेवो त्वया न परित्याज्यः।" पश्चिमसमुद्रं प्रति ज्वालाम् अनय, शुभे; एवं जलं प्राप्स्यसि, पुण्ये। ततः गोविन्दः सागरानलम् सुवर्णपात्रे स्थापयित्वा सरस्वत्यै महतीं नद्यै न्यवेदयत्। सा सुश्रोणि तम् आदाय पश्चिमदिशं ययौ; स्वगुप्त्याशक्त्या सा महती नदी पुष्करं प्राप। तत्र सीमागिरौ सा शुद्धा नदी उत्पन्ना; पुष्करवनं देवगन्धर्वैः सेवितम् आसीत्। तत्र पितामहः यज्ञसत्रं चकार; मुनीनाम् उत्कृष्टसिद्ध्यर्थं सा महती नदी तत्र समुपागच्छत्। यत्र यत्र ब्रह्मणा वह्निकुण्डेषु यज्ञः कृतः, तेषु सर्वेषु सा जलप्रवाहं कृत्वा, ततः प्रादुरभवत्। तत्र पुण्यक्षेत्रे पुण्यवती सरस्वती पुष्करे समुत्थिता; तेन वायुनाऽपि तस्य क्षेत्रस्य पूर्तिः कृताः, इति श्रूयते। सा पुण्या परमपावनी सरस्वती तत्र क्षेत्रं प्राप्त्वा देवी रूपेण तिष्ठति, मर्त्यानां पापकृच्छ्रहरिणी। ये पुण्यकर्माणि कुर्वन्ति, ये च सरस्वतीं पुष्करे स्थितां पश्यन्ति, ते तं भीषणं पतनं न प्राप्नुवन्ति। यः भक्त्या तत्र स्नानं करोति, स ब्रह्मलोकं गच्छति, ब्रह्मणा सह रमते च। यः तत्र ब्राह्मणाय प्रियं दधि ददाति, स अग्निलोकं प्राप्य, दिव्यैः सुखैः रमते। यः श्रद्धया द्विजातये उत्तमवस्त्रं ददाति, स दानस्य दशगुणं फलं लभते। शुद्धचित्तः पुरुषः, ज्येष्ठकुण्डे स्नात्वा, पितृभ्यः तर्पणं कृत्वा, सर्वान् अपि नरकात् उद्धरति। तत्र पवित्रपितृक्षेत्रे, पुण्यां सरस्वतीं प्राप्य, किमन्यत् तीर्थमन्विष्येत्? इति ब्रह्मपुत्रेण उक्तम्। अतः सर्वेषु तीर्थेषु स्नानात् यत् फलं लभ्यते, तत् सर्वं किल केवलं ज्येष्ठकुण्डे निमज्जनेन प्राप्यते। किं बहुना? क्षेत्रं, तीर्थं, शुभमार्गश्च—यः एषां त्रयं प्राप्नोति, स परमां गतिं प्राप्नोति। यः यथाकालं क्षेत्रे तीर्थे च स्नानं कृत्वा, तत्र हव्यकव्यदानेन ब्राह्मणप्रीतिं च करोति, स अनन्तं सुखं भुङ्क्ते। कार्तिके शुक्लपक्षे, वैशाखे चन्द्रमसा शोभिते, चन्द्रसूर्यग्रहणे, कुरुभूमौ च—एतेषु क्षेत्रेषु, महर्षिभिः कीर्तितेषु तीर्थेषु, पितामहः एतत् सर्वेषां तीर्थानां श्रेष्ठतमं घोषितवान्। यः कार्तिकमासे मध्ये कुण्डे स्नात्वा ब्राह्मणाय धनं ददाति, अश्वमेधस्य फलं लभते। तथैव, अल्पकुण्डे अपि, यः एकचित्तः स्नानं कृत्वा ब्राह्मणाय सुशालीनं तण्डुलं ददाति, स पुरुषः शीघ्रं अग्निलोकं प्राप्य, एकविंशतिपूर्वजान् सह महद् फलमश्नुते। तस्मात् पुरुषेण यत्नेन शुभे पुष्करे गन्तुम् एव दृढनिश्चयः कर्तव्यः। पुष्करवनं प्राप्य, यत्र पूर्ववाहिनी सरस्वती प्रवहति, तत्र शुद्धसंकल्पः, स्मृतिर्बुद्धिः, मेधा च, परमा दया च लभ्यते।