सा दुःखशोकबाष्पपूरितनयनया मुखेना शोभमानं शुक्लं पूर्णविकसितं पद्ममिव सलिलकणैः सिञ्चितं बभासे। तां तादृशीं विलोक्य, सर्वे देवाः प्रजापतिप्रमुखाः शोकवशं गताः। तदा प्रजापतिः दुःखग्रस्तां तां कन्यां धैर्येण सान्त्वयन् उवाच— “मा रुद, न ते किञ्चिद् भयम् अस्ति। देवानां तेजसा तव मानः लाभश्च भविष्यतः। वह्निं नय, कन्ये, सागरमध्यम् अस्मिन् लवणोदधौ क्षिप।” एवं उक्त्वा, सा कन्या बाष्पपूरितलोचना पद्मसम्भवाय नमस्कृत्य “गच्छामि” इति प्राह, ततः निर्गता। पुनः पितरौ अन्ये च ताम् आश्वास्य, “मा भैषीः” इति चाब्रुवन्। सा भयम् उत्सृज्य हृष्टया मनसा प्रस्थितुम् उद्यताभवत्। तस्याः प्रयाणकाले शङ्खदुन्दुभिनिनादैः शुभैः स्वस्तिवचनैश्च जगत् पूरितम् अभवत्। सा शुक्लवस्त्रधारिणी, शुक्लचन्दनलिप्ता, शरत्पद्मसदृशप्रभा, तारा हारविभूषिता बभूव। तस्याः मुखं पूर्णचन्द्रवद्, नेत्रे पद्मदलसन्निभे, सर्वदिशो देवाधिपतेः कीर्तिं प्रसारयन्ती बभासे। स्वतेजसा सा तेषां हृदयोद्गता, जगत् प्रकाशयन्ती ययौ। तस्याः पृष्ठतः गङ्गा दीप्तिमती सख्युः समागम्य उवाच— “त्वां पुनः द्रक्ष्यामि, क्व गच्छसि सखे?” इति मधुरं वचनमब्रवीत्। गङ्गा पुनरुवाच— “यदा त्वं पूर्वदिशं यास्यसि, तदा मां द्रक्ष्यसि, शुभे। देवैः परिवृता अहम् अपि तव साक्षात्कारं याचिष्ये। ततः त्वं उत्तराभिमुखी भूत्वा शोकं त्यज, हसिते। अहम् उत्तरे पवित्रा, त्वं पूर्वाभिमुखी सरस्वती। तत्र स्नानेन दानेन च शतयज्ञाः क्रियन्ते, सुशिले, पितृभ्यः च हविर्यागेन दत्तानि तत्र नित्यं फलन्ति। ये मनुष्याः त्रिभिः ऋणैः विमुक्ताः भवन्ति, ते मोक्षमार्गे प्रयान्ति, अत्र सन्देहः नास्ति।” तदनन्तरं गङ्गा ताम् उवाच— “त्वं पुनः मम सखीमिलनं प्राप्नुहि, स्वं स्थानं गच्छ, पुण्ये, मां च स्मर, अघनाशिनि।” एवं यमुनायाः सुशोभनायाः, गायत्र्याः, सवित्र्याः च सख्यः सर्वाः तां सखीमिव प्रेषयामासुः। ततो देवीभ्यः अनुमत्य सरस्वती उत्तमबुद्धिः नदीरूपेण उत्पन्ना, उत्तङ्काश्रमे प्रादुरभवत्। सा प्लक्षतरुमूलात् अधः स्रुत्वा, तं रूपं तत्रैव त्यक्त्वा, तदा देवतानां पुरतः व्यजायत। तत्र स वृक्षः विष्णुरूपः सर्वैः देवैः पूजितः, द्विजातिभिः सदा सेवितः, महाफलप्रदः। तस्याः शाखाः विस्तीर्णाः, स च चतुर्मुखमिव बभौ, मूलेषु तस्य बहूनि द्विजाश्रमाणि आसन्। तत्र देवकण्ठानां प्रमुदितहृदयानां नानारवाः श्रूयन्ते; स वृक्षः अपुष्पोऽपि पुष्पवद् दृष्टः। सा सरस्वती नदी शोभनशाखासङ्गिनः शुकसहितैः, मल्लिकाचम्पककुसुमैः, सुरभिकेतकीगन्धैः च विराजमाना बभूव। कोकिलमालया, फेनपुष्पैः शोभिता, गङ्गेव शशिना वा प्लक्षेण वा दिव्यश्रीः बभासे। तत्र सा जलस्थित्वा भगवन्तं जानार्दनं प्रार्थयामास— “तं वह्निं समर्पय, अहं देवाज्ञां करिष्यामि।” तदा विष्णुः प्रत्युवाच— “त्वं दाहं मा शङ्किथाः, अयं वह्निदेवो न त्याज्यः। समुद्राग्निं पश्चिमसमुद्रं प्रति नेतुम् अर्हसि, शुभे; एवं जलं प्राप्स्यसि, पुण्ये।” ततः गोविन्दः तं समुद्राग्निं सुवर्णपात्रे स्थाप्य सरस्वत्यै महतीं नद्यै समर्पयत्। सा सुशोभनकट्या तमादाय पश्चिमदिशं ययौ; मायया सा महती नदी पुष्करं प्राप। तत्र सीमापर्वते निर्मला नदी उत्पन्ना, तत्र विस्तीर्णे वनं देवसिद्धसेवितम्। तत्र प्रजापतिः महायज्ञं चकार; तस्य ऋषिसत्तमेषु कार्यसिद्ध्यर्थं सा महानदी समुपागच्छत्। यत्र यत्र ब्रह्मणा वह्निकुण्डेषु यज्ञः कृतः, सर्वत्र सा स्वेन वारिणा सिञ्चित्वा प्रादुरभवत्। तत्र पुण्यक्षेत्रे पुण्यवती सरस्वती पुष्करे समुत्थिता, तद्वै वायुनाऽप्यायनं तस्य क्षेत्रस्य ब्रह्मणः पुत्रेण प्रोक्तम्। सा पुण्या पावनी सरस्वती तत्र सम्प्राप्ता, देवीरूपेण तिष्ठन्ती, मर्त्यानां पापकृच्छ्रनाशिनी। ये पुण्यकर्माणि कुर्वन्ति, ये च सरस्वतीं पुष्करे स्थितां पश्यन्ति, ते तं भीषणं पतनं न प्राप्नुवन्ति। यः श्रद्धया तत्र स्नानं कृत्वा ब्रह्मलोकं गच्छति, ब्रह्मणा सह रमते। यश्च तत्र ब्राह्मणाय स्वादुदधिं प्रयच्छति, स अग्निलोकं प्राप्य दिव्यैः सुखैः रमते। यः श्रद्धया शुभं वस्त्रं द्विजाय ददाति, स तत्र उत्तमवस्त्रदानस्य दशगुणं फलं लभते। यः शुद्धचित्तः स्नात्वा ज्येष्ठकुण्डे पितृभ्यः तर्पणं करोति, स तान् अपि नरकात् उद्धरति। एवं तस्मिन् पवित्रे पितृक्षेत्रे पुण्यां सरस्वतीं लब्ध्वा, किं अन्यत् क्षेत्रं कामयेत मनुष्यः? इति ब्रह्मपुत्रेण प्रोक्तम्।