पूर्वदिशि सर्वदा अहं भवितुम् इच्छामि, विशेषतः अत्यपवित्रायां सरस्वत्याः क्षेत्रे त्वया सह। यः उत्तरतीरे सरस्वत्याः देहं त्यजति, तस्य अस्मिन् लोके परत्र च किञ्चिद् दुर्लभं नास्ति। यः पूर्वतीरे जपपरायणः स्नात्वा तिष्ठति, सः पुनः न मृत्युम् आप्नोति, अश्वमेधस्य फलसमृद्धिम् लभते। तपः उपवासैः स्वदेहम् कृशयन् योगी जलवायुपर्णानि आहारयति। भूमौ शयनं अन्यानि च पृथग् तपांसि ये द्विजश्रेष्ठः आचरति, तानि यानि व्रतानि सः शुद्धशरीरः ब्रह्मणः परमं पदं प्राप्नोति। तत्र पवित्रस्थले यत् दत्तं, तिलमात्रं वा सुवर्णमात्रं वा, मेरुदानस्य तुल्यं भवति, इति प्रजापतिः पुरा उवाच। तत्र पवित्रस्थले पितृयज्ञं कुर्वन्तः पुरुषाः एकविंशति पितृभिः सह स्वर्गं यान्ति। तत्र पवित्रस्थले एकेन पिण्डेन तृप्ताः पितरः ब्रह्मलोकं यान्ति, स्वपुत्रेण उद्धृत्य; यदि ते पुनः अन्नं न इच्छन्ति, मोक्षमार्गं गच्छन्ति। सरस्वत्याः प्राचीनं यथार्थं उत्पत्तिं शृणु—सर्वे देवाः वसुभिः सह पूर्वं सरस्वतीं जज्ञिरे। त्वं पश्चिमदिशि लवणसागरतीरे गच्छ, अग्निं जलमध्यस्थं गृहीत्वा समुद्रे स्थापय। ततः सर्वे देवाः निर्भयाः भवन्ति; अन्यथा सागरोऽग्निः स्वबलात् दहति। अतः शीघ्रं देवान् अस्मात् आपत्तेः रक्ष, मातृवत् देवाः निर्भयता दत्तुम् अर्हसि, हे सुश्रोणि। एवं महाविष्णुना उक्ता देवी प्रत्युवाच—'स्वतन्त्रता मम नास्ति; पितरं राजानं वृणीत।' अहम् सर्वदा तस्य आज्ञायाः पालनपरायणा कन्या अस्मि, व्रतस्थाः, तस्य अनुमतिं विना एकं पदं अपि न गच्छामि। अतः अन्यः उपायः चिन्त्यः; तस्य भावना ज्ञात्वा सर्वे प्रपितामहं उपगच्छन्। 'अन्यः कश्चन सागराग्निं नेतुं न शक्नोति, हे प्रपितामह, तव कन्यैव दोषरहितः, कन्यैव शक्नोति।' सरस्वतीं दीप्तां कन्यां आनयित्वा गोदत्ते स्थापयित्वा, स्नेहात् शिरसि घ्राणं कृत्वा, प्रपितामहः सरस्वतीं उवाच—'हे देवी, देवैः आहूतः अहम्; त्वं उज्ज्वलासि, अग्निं नेतुं लवणसागरे स्थापय।' पितुः वचनं श्रुत्वा सा कन्या वियोगिनी बभूव, क्रौञ्चीव, तत्क्षणं विलपन्ती दुःखितमना अश्रुपूर्णनेत्रा। तस्याः मुखं दुःखाश्रुपरिम्लाननेत्रं श्वेतपुष्पितं पद्मं जलबिन्दुभिः सिक्तं इव शोभितम्। तां तथा स्थितां दृष्ट्वा सर्वे देवाः प्रपितामहेन सह शोकवशाः अभवन्। ततः प्रपितामहः तस्याः दुःखग्रस्तं मनः स्थिरीकृत्य उवाच—'मा रुदः; ते किञ्चिद् आपत्तिः नास्ति।' देवबलात् तव मानं लाभं च भविष्यति; अग्निं नेतुं, कन्ये, लवणसागरे स्थापय। एवं उक्ता कन्या अश्रुपूर्णनेत्रा पद्मजं नमस्कृत्य 'गमिष्यामि' इत्युक्त्वा निर्गता। पुनः पितरं तान् च अन्यान् 'मा भैः' इत्युक्त्वा, सा भयम् त्यक्त्वा हृष्टमना गन्तुम् उद्युक्ता। तस्याः निर्गमने शङ्खध्वनिभिः, मृदङ्गैः, शुभाशिषां निनादैः जगत् समाक्रान्तम्। श्वेतवस्त्रधारिणी, श्वेतचन्दनलिप्ता, शरद्बिन्दुपद्मप्रभा, तारहारविभूषिता सा। तस्याः मुखं पूर्णचन्द्रवत्, नेत्रे पद्मदलविस्तीर्णे, सर्वदिशं देवेशस्य यशः प्रसारयन्ती। स्वदीप्त्या सा सर्वेषां हृदयात् निर्गता, जगत् दीप्तवती; गच्छन्ती गङ्गा सा उज्ज्वला ताम् उवाच—'पुनः त्वां द्रक्ष्यामि; क्व गच्छसि, सखि?' गङ्गा मधुरं वचनं उक्तवती। 'यदा पूर्वदिशं आगच्छसि, तदा मां द्रक्ष्यसि, शुभे। देवैः परिवृता अहम् तव दर्शनम् याचिष्यामि।' 'ततः उत्तरदिशं मुखं कृत्वा, दुःखं त्यज, हसन्ती। अहम् पुण्या उत्तरमुखी, त्वं सरस्वती पूर्वमुखी।' तत्र शतं यज्ञानां स्नानदानैः क्रियते, पुण्ये; पितृयज्ञैः तत्र दत्तं दानम् शाश्वतम्। ये मानवाः त्रिणृणं मुक्ताः भवन्ति, ते मोक्षमार्गं यान्ति; नात्र संशयः। ततः गङ्गा ताम् उवाच—'पुनः मिलनं ते भवतु; स्वस्थानं गच्छ, शुभे, मां स्मर, निष्पापे।' यमुनां गायत्रीं सौम्यां सावित्रीं च ताः सहचर्यः ताम् तद्वद् प्रेषिताः। ताः देव्या अभ्यनुज्ञाय, सरस्वती, सत्त्ववती, नदीरूपा भूत्वा उत्तङ्काश्रमे प्रकटिता। प्लक्षस्य अधः अवतीर्य, तत्र रूपं त्यक्त्वा, उज्ज्वला सा तदा देवेषु अभिव्यज्यत। तत्र वृक्षः विष्णुरूपः सर्वैः देवैः पूजितः, द्विजैः निरन्तरं सेवितः, महाफलस्य लाभाय।