तत् दृष्ट्वा अहं महता हर्षेण पूर्णः नृत्यं कृतवान्। तदा देवः सस्मितः तं काममोहितं मुनिं इदं वचनं अब्रवीत्। "ब्राह्मण, अहं अत्र अस्मिन्नेव न विस्मितः। मां पश्य।" इति महादेवेन उक्तः स मुनिः, हे कौरव, ध्यानं कृत्वा चिन्तयामास—"कः एष मां निरोद्धुम् आगतः?" इति। ततः स राजन्, स्वाङ्गुष्ठं अङ्गुल्या ताडयामास। तस्मात् छिद्रात्, हे राजन्, हिमशुभ्रवर्णः भस्मोत्पन्नम्। तद् विलोक्य, लज्जया कम्पितः, तस्य पादयोः पतित्वा उवाच— "नाहं कञ्चन रुद्रात् परं मन्ये, देव। त्वं त्रिशूलधन्वन्, चराचरस्य जगतः शरणं।" "सर्वं त्वया सृष्टम् इति मनीषिणः वदन्ति; युगान्ते सर्वं पुनः त्वयि एव प्रविशति।" "त्वां देवाः अपि न सम्पूर्णं वेदितुं शक्नुवन्ति—कथं अहं? त्वयि सर्वे देवाः दृश्यन्ते, ब्रह्मादयः अपि।" "त्वमेव सर्वदेवताः कर्ता च कारणं च; तव प्रसादात् देवाः अत्र निर्भया भवन्ति।" एवं स्तुत्वा महादेवं स मुनिः प्रणम्य उवाच—"भगवन्, तव अनुग्रहेण मम तपः अत्र न हीयते।" ततो देवः प्रीतमना पुनः तं मुनिं उवाच—"ब्राह्मण, मम प्रसादात् तव तपः सहस्रगुणं वर्धिष्यते।" अहं च अत्रैव पूर्वदिशि सदा वत्स्यामि, विशेषतः अस्मिन्सरस्वत्याः अतीव पुण्ये क्षेत्रे। यः कश्चन उत्तरे तटे शरीरं त्यजति, तस्मै लोकेऽस्मिन् वा परत्र वा किञ्चित् दुर्लभं नास्ति। पूर्वतीरे जपपरः पुनः निह्नुत्वा न म्रियते; स्नात्वा अश्वमेधफलं प्राप्नोति। तपसा उपवासैः चात्मानं कृशयन्, जलवायुपर्णभक्ष्यः तपस्वी भवति। भूमौ शयनं तथा अन्यानि पृथक् तपांसि यानि द्विजश्रेष्ठः आचरति, तैः स शुद्धदेहः ब्रह्मणः परमं पदं प्राप्नोति। तत्र यत् दत्तं तिलमात्रं वा सुवर्णमात्रं वा, स एव मेरुदानस्य तुल्यं भवति—इति प्राचीनः प्रजापतिः अब्रवीत्। तत्र पिण्डदानं कुर्वन्तः पितृयज्ञे, ते पुरुषाः एकविंशतिपूर्वकैः सह स्वर्गं यान्ति। तत्र एकेन पिण्डेन तृप्ताः पितरः ब्रह्मलोकं यान्ति, पुत्रेण मुक्ताः, भूयः न भोजनकाङ्क्षिणः, मोक्षमार्गं प्रतिपद्यन्ते। शृणु अद्य सरस्वत्याः प्राचीनं यथार्थं उत्पत्तिं; सा सरस्वती सर्वैः देवैः वसुभिः सह पूर्वं कथिता। त्वं पश्चिमतटे लवणसागरस्य गन्तव्या, एतं वडवानलं गृहीत्वा समुद्रे स्थापय। तत् कृतं चेत् सर्वे देवाः निर्भयाः भवन्ति; अन्यथा वडवानलः स्वतेजसा दहति। तस्मात् त्वं शीघ्रं देवाः अस्य विपत्तेः रक्षय; मातृवत्, सुन्दरीवोरु, निर्भयता देहि देवेषु। एवं बलिना विष्णुना उक्ता देवी प्रत्युवाच—"नाहं स्वतन्त्राभ्याम्; पितरं राजानं वृणुत।" तस्याज्ञया सदा वर्तमाना कन्या व्रतानिष्ठा, एकं पि पादं स्वच्छन्देन न गच्छामि। तस्मात् अन्यः उपायः विचिन्त्यः। तस्या अभिप्रायं विज्ञाय, सर्वे पितामहम् उपजग्मुः। "कोऽपि अन्यः वडवानलं नेतुं न शक्नोति, पितामह, त्वदीया कन्या एव दुष्कृतरहिताऽकुमारी च।" ततः सरस्वतीं काञ्चनाङ्गीं कन्यां समानीय, स्नेहेन शिरसि उपघ्राय, तां सरस्वतीं प्राह—"देवि, देवैः अहम् आहूतः; त्वं कीर्तिमती वद। एतं वडवानलं लवणसागरे स्थापय।" पितुर्वचनं श्रुत्वा सा बकवधूवत् व्यपेताभूत्, तदा कन्या विलपन्ती दुःखितमना बभूव। तस्याः शोकबाष्पपूरितलोचनं मुखं शुक्लं पूर्णपद्ममिव सलिलकणैः सिक्तं विरराज। तां दृष्ट्वा सर्वे देवाः पितामहपुरोगमाः शोकेन विव्यथुः। तदा पितामहः दुःखसमुपहतं हृदयं स्थिरीकृत्य उवाच—"मा रुदिहि, तव किञ्चित् आपत्तिः नास्ति। देवबलात् मान्यं लाभं च तव भविष्यति। अग्नेः नेतव्या त्वया कन्ये, तं च लवणसागरे स्थापय।" एवं उक्ता कन्या बाष्पपूरितलोचना पितामहं प्रणम्य उवाच—"गमिष्यामि" इति निर्गता। पुनः पितरौ च अन्ये च "मा भैषीः" इति ऊचुः। सा निर्भया सन्तोषमना गन्तुं समुपचक्राम। तस्याः प्रस्थानकाले शङ्खदुन्दुभिस्वनैः मङ्गलध्वनिभिः च जगत् पूरितम्। सा श्वेतवासिनी, श्वेतचन्दनलेपिता, शरत्पद्मप्रभा, तारहारविभूषिता च बभूव। तस्याः मुखं पूर्णचन्द्रवत्, नेत्रे कमलदलविस्तारे, सर्वदिग्विजृम्भितदेवपतिमहिम्नि। स्वतेजसा सा सर्वेषां हृदयानि त्यक्त्वा जगत् प्रकाशयन्ती निर्गता।