तत्र शान्ताः मुनयः, पृथग्-मतान् उपदिशन्तः, समागत्य सरस्वतीं स्मरन्ति स्म। तैः महात्मभिः यज्ञशीलैः ऋषिभिः आहूता भगवती सरस्वती, भक्त्या प्रेम्णा च परिपूर्णा, पूर्वदिशि प्रादुरभूत्। सा सरस्वती ऋषिभिः पूजिता 'पूर्ववाहिनी' इति प्रसिद्धा जाता; अधुना, राजन्, अन्यां अपि अद्भुतां पृथिव्यां कथां शृणु। श्रुतं हि, ब्राह्मणः मङ्कणकः कुशग्रहणेन कृत्तः, तस्य हस्तस्य छिद्रेण, राजन्, इक्षुरसः प्रवहति स्म। तं इक्षुरसं दृष्ट्वा, सः हर्षेण आविष्टः, नृत्यितुम् आरब्धवान्; तस्य नृत्यम् आरभ्य, यत् किञ्चित् चलं स्थिरं च तत्र— सर्वं जगदपि तेन तेजसा मोहितम्, ननृत्यत्; तत्र, राजन्, देवा इन्द्रमुख्याः तपस्विनः ऋषयश्च विस्मिताः। तत्र ब्रह्माणं ज्ञापितवन्तः—"एवं न नृत्येत अयम्" इति। ब्रह्मणा आज्ञप्तः रुद्रः मुनेशः हितार्थं प्रेषितः, राजन्। "एवं नातिनृत्येत; एतद् वद" इति ब्रह्मणा उक्तः रुद्रः तं हर्षपरिप्लुतं मुनिं दृष्ट्वा— "ब्राह्मणश्रेष्ठ, किं हेतोः त्वं नृत्यसि? तव नृत्यतः सर्वं जगदपि नृत्यति" इति उवाच। एवम् उपशमितः सः उत्तमः मुनिः नृत्यं तु न त्यक्तवान्, प्रत्युवाच च—"न पश्यसि देव, मम हस्तात् इक्षुरसः प्रवहति" इति। तद् दृष्ट्वा, सः महाहर्षेण ननृत्य; देवः स्मयमानः तं काममोहितं मुनिं प्रोवाच— "ब्राह्मण, अहम् अत्र न विस्मयः; मां पश्य" इति महादेवेन उक्तः, कौरेव— मुनिः ध्यानं कृत्वा चिन्तितवान्—"कः अयं मां निवारयति?" ततः, राजन्, सः स्वाङ्गुष्ठं स्वकराङ्गुल्या ताडितवान्। तस्य छिद्रेण, राजन्, हिमवत् शुक्लं भस्म निरगच्छत्; तद् दृष्ट्वा, लज्जितः सः, पादयोः पतित्वा, उवाच— "न कश्चन रुद्रात् परः अस्ति, देव; त्वं त्रिशूलधारिन्, जगच्चलस्थावरस्य शरणं" इति। "विद्वांसः वदन्ति—सर्वमिदं त्वया सृष्टम्; कल्पान्ते सर्वं पुनः त्वयि एव प्रविशति" इति। "देवाः अपि त्वां न सम्यक् वेदितुं शक्ता—कथं तर्हि अहम्? त्वयि सर्वे देवाः दृश्यन्ते, ब्रह्मादयः अपि।" "त्वमेव सर्वदेवताजनकः कारणं च; तव प्रसादेन देवाः अत्र निर्भयाः भवन्ति" इति। एवं स्तुत्वा महादेवं, सः मुनिः प्रणम्य उवाच—"भगवन्, तव प्रसादेन मम तपः न हीयते" इति। ततः देवः प्रसन्नचित्तः पुनः तम् उवाच—"मम प्रसादेन तव तपः सहस्रगुणं वर्धताम्, ब्राह्मण" इति। "अहं पूर्वदिशि सदा त्वया सह वत्स्यामि, विशेषतः अस्मिन् पुण्ये सरस्वत्याः क्षेत्रे।" "यः सरस्वत्याः उत्तरतीरे शरीरं त्यजति, तस्य इह लोके परत्र वा किञ्चिद् दुर्लभं नास्ति।" "पूर्वतीरे जपपरः पुनर्जन्म न लभते; स्नात्वा अश्वमेधस्य महाफलं प्राप्नोति।" "तपसा उपवासैः च आत्मानं कृशयन्, जलवायुपर्णभोजी तपस्वी भवति।" "भूमिशयनं च अन्यानि पृथक् तपांसि ये च व्रतानि द्विजश्रेष्ठः आचरति," "सः शुद्धदेहः ब्रह्मसायुज्यं प्राप्नोति; यच्चात्र दत्तं, तिलं वा सुवर्णं वा," "स मेरुदानसमं स्यात्, प्रजापतिना पूर्वं उक्तम्; ये च पिण्डदानं कुर्वन्ति तत्र," "ते पुरुषाः एकविंशति कुलैः सह स्वर्गं यान्ति; पिण्डेन तृप्ताः पितरः तत्र ब्रह्मलोकं यान्ति," "स्वसुतप्रयत्नेन मोचिताः; ते यदि पुनः भोजनम् न इच्छन्ति, मोक्षमार्गे प्रवर्तन्ते।" "श्रृणु अद्य सरस्वत्याः प्राचीनं यथार्थं उत्पत्तिं; सा सरस्वती पूर्वं सर्वैः देवैः वसुभिः सहितैः कीर्तिता।" "त्वं पश्चिमे लवणसमुद्रतीरे गच्छ; एतां वडवानलां गृहीत्वा समुद्रे निक्षिप।" "एवं कृत्वा, सर्वे देवाः निर्भयाः भवन्ति; अन्यथा, वडवानलः स्वतेजसा दहति।" "तस्मात्, देवांस् त्वं शीघ्रं अस्मात् आपदः रक्ष; मातृवत्, सुश्रोणि, देवभयत्राणं कुरु।" एवं विष्णुना उक्ता देवी प्रत्युवाच—"अहम् अस्वतन्त्रा; मम पितरं, अधिपतिं, व्रजामः।" "सदा तस्य आज्ञां पालयन्ती कन्या, व्रते स्थिता, एकं पि पादं न यामि विना पितुः आज्ञया।" "तस्मात्, अन्यः उपायः चिन्त्यः" इति सा उक्तवती; तस्याः भावना ज्ञात्वा, सर्वे पितामहम् उपगच्छन्। "कोऽपि अन्यः वडवानलं नेतुं न समर्थः, पितामह, तव कन्या एव, दोषरहिता, कन्या।" सः सरस्वतीं तेजस्विनीं कन्यां उपवेश्य अङ्के, स्नेहेन शिरसि अघ्राय, सरस्वत्यै उवाच— "देवि, देवाः माम् आह्वयन्; त्वं, भास्विनि, शृणु। एतं वडवानलं लवणाम्भसि प्रक्षिप।" पितुः वचनं श्रुत्वा, सा सारसवधूवद् विविक्ताभवत्; तस्मिन् काले, सा कन्या दुःखिता अश्रूणि मुमोच।