यदा यज्ञवाटिका सम्यगुपपादिता, ब्राह्मणादयश्च तत्र समागताः, शुभदिने घोषिते, देवतानां नियमाः सम्यगाचरिताः। तत्र देवाः स यज्ञकर्मणि प्रवृत्ताः, स्वयं च ब्रह्मा तत्र दीक्षां प्राप्तवान्। स यज्ञं कुर्वन् ब्रह्मा सर्वान् कामान् प्राप्नोत्, यानि धर्मार्थकुशलः मनसा चिन्तयामास, तानि तत्रैव साक्षात् संजातानि। तत्र द्विजातयः सर्वत्र तं सेवमानाः, देवगन्धर्वाः गीतानि गायन्तः, अप्सरःसमूहाः नृत्यन्त्यः। दिव्यानि वाद्यानि सुमधुरं वाज्यन्ते, तस्य यज्ञस्य सिद्ध्या अपि देवाः तुष्टाः। ते परमाश्चर्येण पूर्णाः, किं पुनः मानवानाम्? पुष्करे यज्ञे ब्रह्मणा सन्निहिते प्रवृत्ते। ततः, हे भीष्म, तत्र मुनीनां प्रीतिः संजाताः, ते सरस्वतीं सुप्रभेति नाम्ना, सरस्वतीति च सम्बोधितवन्तः। सरस्वतीं शीघ्रगां, दीप्तां, ब्रह्मयज्ञे प्रवहन्तीं दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः तामतीव महतीममन्यन्त। एवं सा नदीश्रेष्ठा सरस्वती, पुष्करे ब्रह्मार्थं मुनिसन्तोषाय च समुत्थिता। सा सरस्वती, पञ्चधाराभिः प्रवहन्ती, पुण्यं पुण्यतरं कृतवती; सा सुप्रभेति च सरस्वतीति च कथ्यते। तत्र शान्ताः मुनयः, पृथक् पृथग्विद्योपदेशं कुर्वन्तः, समागत्य सरस्वतीं स्मरन्ति। तैः महायज्ञविद्भिः ऋषिभिः आहूता, भाग्यवती सरस्वती भक्त्या प्रेम्णा च पूरिता, पूर्वदिशि प्रादुर्भूता। सा सरस्वती मुनिभिः सम्मानिता, पूर्ववाहिनीति प्रसिद्धा; इदानीं, हे राजन्, पृथिव्यां अन्यां अद्भुतां कथां शृणु। श्रुतं हि, मण्डणकनाम्ना ब्राह्मणः कुशशाखया विदीर्णोऽभूत्; तस्य हस्तस्य व्रणात्, हे राजन्, इक्षुरसः प्रवहन्। तं दृष्ट्वा, स महानन्देन नृत्यं चकार; तदा तस्य नृत्यतः, यत् किमपि चराचरं तत्र, सर्वं जगत् तेन तेजसा मोहितं सहनृत्यत्। देवाः इन्द्रप्रमुखाः, तपस्विनश्च मुनयः, विस्मिताः। तत्र ब्रह्माणं ज्ञापितम्—'एवं न नर्तितव्यम्' इति। ब्रह्मणाज्ञया, ऋषेः कृते रुद्रः प्रेषितः, हे राजन्। 'ममतेव न नर्तितव्यम्; एतद् तस्मै वद' इति। रुद्रः गत्वा, स ऋषिं प्रमोदेन नृत्यमानं दृष्ट्वा, उवाच—'ब्राह्मणश्रेष्ठ, कस्य हेतोः त्वं नृत्यसि? त्वयि नृत्यति सर्वं जगत् सहनृत्यति।' एवं निगृह्य स ऋषिः पुनर्नृत्यन् प्रत्युवाच—'न पश्यसि किल, भगवन्, मम हस्तात् इक्षुरसः स्रवति?' इति। तद् दृष्ट्वा, स प्रमोदेन नृत्यम् आरब्धवान्; देवः स्मयमानः तं रागविमूढं ऋषिं प्रत्युवाच। 'ब्राह्मण, अहं तेन न विस्मितः; मां पश्यत्र' इति महादेवेन उक्तः। स ऋषिः ध्यानस्थः सन्देहं चकार—'कः अयं मां स्थगयति?' इति। ततः, हे राजन्, स स्वाङ्गुष्ठं स्वाङ्गुल्या ताडितवान्। तस्य व्रणात्, हे राजन्, हिमशुभ्रं भस्म समुत्पन्नम्; तद् दृष्ट्वा, लज्जितः सन्, तस्य पादयोः पतित्वा उवाच— 'रुद्रात् परो नास्ति कश्चन, भगवन्; त्वमेव त्रिशूलधन्वन्, चराचरस्य शरणम्। बुद्धिमन्तः सर्वमिदं त्वया सृष्टमिति वदन्ति; कल्पान्ते सर्वं त्वयि पुनः प्रविशति। त्वां देवा अपि न सम्यग्विजानन्ति—कथं तव अहम्? त्वयि सर्वे देवा दृश्यन्ते, ब्रह्मादयः अपि। त्वमेव सर्वदेवताकरणं कारणं च; तव प्रसादेन सर्वे देवाः निर्भयाः भवन्ति।' एवं स्तुत्वा स ऋषिः प्रणम्य उवाच—'भगवन्, तव प्रसादात् मम तपो न हीयते।' ततो देवः प्रसन्नचित्तः पुनरुवाच—'ब्राह्मन्, मम अनुग्रहेण तव तपः सहस्रगुणं वर्धिष्यते।' अहं च पूर्वदिशि तव सहैव सदा वत्स्यामि, विशेषतः अस्मिन्सरस्वत्याः परमपुण्ये क्षेत्रे। यस्य पुरुषस्य देहमुत्सृजतः सरस्वत्याः उत्तरतीरे किञ्चिदपि दुःसाध्यं नास्ति लोके वा परत्र वा। यः पूर्वतीरे जपपरायणः, स पुनर्न म्रियते; स्नात्वा अश्वमेधस्यानन्तफलम् प्राप्नोति। यः तपसा उपवासैः स्वदेहमुपशोषयन्, जलवायुपर्णभोजनः, भूमौ शयनं कुर्वन्, पृथगन्याः च याः वृत्तयः, यद्व्रतम् द्विजश्रेष्ठः आचरति, स शुद्धशरीरः ब्रह्मपदं प्राप्नोति। तत्र दत्तं यत् किञ्चिदपि तिलकणं वा सुवर्णं वा, स एव मेरुदानसमः; प्रजापतिना पूर्वं एवमुक्तम्। तत्र पितृकर्माणि कुर्वाणः, स पुरुषः एकविंशतिपूर्वकं स्वजनं स्वर्गं नयति; तत्रैकपिण्डेन पितरः तृप्ताः सन्तः ब्रह्मलोकं यान्ति, आत्मनः पुत्रेण उद्धृत्य; ते यदि पुनर्भोजनं न इच्छन्ति, मोक्षमार्गे प्रयान्ति। श्रुणु तु सरस्वत्याः प्राचीनं यथार्थं जन्म; सा सरस्वती सर्वैः देवैः वसुभिः सह पूर्वं कथिता।