ते तु सर्वे, “न अन्यं तीर्थं गच्छामः; एष सरः परमं,” इत्युक्त्वा, द्विजैः ‘महापुष्करः’ इति नाम्ना अभिहितः। तत्र, तीर्थस्य समीपे अनेकान् कूर्वान् दृष्ट्वा, समागताः सर्वे विस्मयम् आपन्नाः। द्विजातिभ्यः ब्राह्मणेभ्यः विविधानि दानानि दत्त्वा, पूर्वसारस्वतीं श्रुत्वा, स्नानकामनया ब्राह्मणाः तत्र आगच्छन्। तस्याः सारस्वत्याः तीर्थानि, ब्राह्मणसमूहैः समाकीर्णानि, जिजूब, इङ्गुद, कश्मर्य, प्लक्ष, अश्वत्थ, विभीतकवृक्षैः शोभितानि। तत्र पौलोम, पलाश, करिर, पीलु, तथा सारस्वतीतीर्थवनैः, स्यान्दनवृक्षैः च शोभितानि। कपित्थ, करवीर, बिल्व, आम्लातक, अतिमुक्त, कन्द, पारिजातवृक्षैः अपि अलङ्कृतानि। कदम्बवनैः पूर्णानि, सर्वभूतानां प्रियाणि, फलं पत्रं पुष्पं च वातजलसमीरितानि, दन्तोलूखलिकवृक्षैः अपि शोभितानि। तत्र श्रेष्ठैः ऋषिभिः परिवृतानि, विशेषतः शिलापेषकैर् ऋषिभिः, स्वाध्यायघोषैः निनादितानि, शतशः मृगगणैः पूर्णानि। तत्र अहिंसापरायणैः, परमधर्मनिष्ठैः शोभितानि; कान्चन, पूर्वनन्दा, विशालका इति नाम्ना प्रसिद्धानि। तत्र सरस्वती नदी पञ्चधारा विभक्ताः पुष्करे प्रवहन्ती, ब्रह्मसभायाम् भूमौ आयोज्यमानायाम्। यदा यज्ञवेदिः सज्जा, ब्राह्मणाद्याः आगताः, शुभदिनम् उद्घोषितम्, देवविधयः पालिताः। देवाः तत्र यज्ञकर्मणि प्रवृत्ताः, ब्रह्मा अपि तत्र दीक्षितः। यज्ञं कुर्वन् ब्रह्मणः सर्वे अभिलषितानि सिद्धानि; धर्मार्थकुशलः मनसि चिन्तितानि वस्तूनि साक्षात् अभिव्यक्तानि। द्विजातयः ब्रह्मणं सर्वत्र सेवमानाः; देवगन्धर्वाः गीतानि गायन्ति, अप्सरसः नृत्यानि कुर्वन्ति। दिव्यवाद्यैः सम्यक् वादनम्; तस्य यज्ञस्य सिद्ध्याः देवाः अपि तुष्टाः। परमविस्मयेन तृप्ताः, मानवेषु किं पुनः? यज्ञे ब्रह्मसन्निधाने पुष्करे प्रवृत्ते। ततः, भीष्म, ऋषयः तुष्टाः, सरस्वतीं “सुप्रभा” इति नाम्ना संबोधयन्ति, तथा “सरस्वती” इति। सरस्वतीं त्वरितगामिनीं, ब्रह्मयज्ञे दीप्तां दृष्ट्वा, सर्वे ऋषयः अतिविशिष्टां मन्यन्ते। एवं, एषा सरस्वती, पुष्करे, ब्रह्मसंतुष्ट्यर्थं, मुनिसंतोषाय उत्पन्ना। पञ्चधाराभिः सरस्वती तीर्थं तीर्थतरं कृतवती; सुप्रभा इति नाम्ना, तथा सरस्वती इत्यपि। तत्र शान्ताः ऋषयः, पृथक् पृथक् उपदेशान् प्रवदन्तः, एकत्र संजाताः, सरस्वतीं स्मरन्ति। तैः महायज्ञदर्शिभिः आहूतायाः, भगवत्याः सरस्वत्याः, भक्तिप्रेमपूर्णायाः, पूर्वदिशि प्रादुर्भावः अभवत्। ऋषिभिः पूजिता, सरस्वती पूर्ववाहिनी इति प्रसिद्धा; अधुना, राजन्, पृथिव्याम् अन्यं अद्भुतं वृत्तान्तम् शृणु। श्रुतम् अस्माभिः, ब्राह्मणः मङ्कणकः कुशपत्रेण ताडितः; हस्तस्य व्रणात् इक्षुरसः निर्गतः। तं इक्षुरसं दृष्ट्वा, सः प्रमोदितः नृत्यं आरब्धवान्; तस्य नृत्यतः, यत्र तत्र चलनाचलनं—सर्वं जगत्—नृत्यति, तस्य प्रभया मोहितम्। देवाः इन्द्रमुख्याः, तपस्वी ऋषयः च, विस्मयम् आपन्नाः। तत्र ब्रह्मा सूचितः—“एवं न नृत्येत्”—इति। ब्रह्मणः आदेशेन, ऋषेः हिताय, रुद्रः प्रेषितः। “एवं तीव्रं नृत्यं न कुर्यात्; तं वद,” इति। रुद्रः गत्वा, प्रमोदितं ऋषिं दृष्ट्वा— “किमर्थं नृत्यसि, ब्राह्मणश्रेष्ठ? तव नृत्यतः सर्वं जगत् नृत्यति,” इति उक्तवान्। तेन निगृहीतः, उत्तमः मुनिः नृत्यं प्रवर्तयन् उत्तरम् दत्तवान्—“न पश्यसि, देव, मम हस्तात् इक्षुरसः प्रवहति?” इति। तद् दृष्ट्वा, सः महाप्रमोदेन नृत्यं कृतवान्; देवः हसन्, तं काममोहितं मुनिं प्रत्युवाच— “ब्राह्मण, अहम् अस्मिन् विस्मयम् न अनुभवानि; मां पश्य,” इति महादेवेन उक्तम्। मुनिः ध्यानपूर्वकं विचारयन्—“कः मां नृत्यं निरोधयति?”—इति, राजन्, अङ्गुष्ठं स्वकरे तर्जन्या ताडितवान्। व्रणात्, राजन्, श्वेतभस्म, हिमसमं, निर्गतम्; तद् दृष्ट्वा, सः लज्जितः, पादयोः पतित्वा, उक्तवान्— “रुद्रात् कोऽपि श्रेष्ठः नास्ति, देव; त्वं त्रिशूलधारिन्, चराचरस्य आश्रयः।” “सर्वं त्वया सृष्टम् इति पण्डिता वदन्ति; कल्पान्ते सर्वम् पुनः त्वयि लीयते।” “देवाः अपि त्वां पूर्णं न वेदन्ति; अहम् कथं वेदामि? त्वयि सर्वे देवाः दृश्यन्ते, ब्रह्मा इत्यादयः अपि।” “त्वमेव सर्वदेवताकर्ता, कारणं; तव प्रसादेन, देवाः सर्वे निर्भया भवन्ति।” एवं महादेवम् स्तुत्वा, मुनिः प्रणम्य, उक्तवान्—“भगवन्, तव कृपया, मम तपः अत्र न क्षीयते।” ततः, देवः प्रसन्नचित्तः, पुनः मुनिं प्रत्युवाच—“मम प्रसादेन, ब्राह्मण, तव तपः सहस्रगुणं वर्धताम्।