तत्र केचित् विशालशरीराः, केचित् विकटनेत्राः, अन्ये दीर्घकर्णाः, केचित् विकृतकर्णाः, तथा च केचित् विदारितकर्णाः आसन्। केचित् दीर्घललाटाः, केचित् विकृतललाटाः, तेषां स्नायुचर्माणि प्रकाशमानानि, तेषां च शुद्धचित्तर्षिणां मुनीनां उदराणि दृश्यन्ति स्म। तदा पुण्यं पुष्करं सर्वतः दीप्तिमन्तं दृष्ट्वा, मानवसिंहाः पुण्यस्थलस्य मोहनेन आकृष्टाः तस्य तटे समागच्छन्। तत्र महात्मनः वालखिल्याः, केचित् शिलापेषकाः, अन्ये चूर्णकदन्ताः, केचित् शुद्ध्याचारपराः आसन्। केचित् वायुभक्षाः, अन्ये जलभक्षाः, केचित् पत्रभक्षाः; बहवः विविधव्रतपरायणाः, केचित् भूमिशय्याः अपि। तदा सरसि मुखं दृष्ट्वा, तेषां मुखानि तत्क्षणात् सुन्दराणि अभवन्; किमिदं इति विस्मयेन, अन्योन्यं निरीक्षन्ति स्म। तस्य पुण्यस्थले मुखदर्शनात् तेषां मुखानि सुन्दराणि अभवन्; अतः तैः तपस्विभिः 'मुखदर्शन' इति नाम कृतम्। स्नात्वा च नियमपालनं कृत्वा, ते दिव्यसुतवत् अतुलगुणसम्पन्नाः सुन्दररूपाः अभवन्। तदा, पुरुषश्रेष्ठ, सर्वे वनवासिनः तत्र स्थिताः, केवलं यज्ञोपवीतेन पुण्यस्थलं विभज्य। तैः अग्निहोत्रयज्ञाः विविधकर्माणि च समर्पितानि; तव, राजन्, तपसा पापविमुक्ताः मननशीलाः अभवन्। ते उचुः—'अन्यं पुण्यस्थलं न गच्छामः; एष सरः श्रेष्ठतमः।' द्विजातिभिः 'महापुष्कर' इति नाम कृतम्। तत्र पुण्यस्थले बहून् कुब्जान् दृष्ट्वा, सर्वे समागताः विस्मिताः अभवन्। द्विजातिभ्यः ब्राह्मणेभ्यः विविधदानानि समर्प्य, पूर्वसारस्वतीं श्रुत्वा, स्नानकामनया ब्राह्मणाः आगच्छन्। सारस्वत्याः श्रेष्ठानि पुण्यस्थलानि, यत्र विविधब्राह्मणसमूहैः समाकीर्णानि, तानि बदर, इङ्गुद, कश्मर्य, प्लक्ष, अश्वत्थ, विभीतकवृक्षैः शोभितानि। तत्र पौलोम, पलाश, करिर, पीलु, तथा सारस्वतिपुण्यस्थलस्य वनानि, स्यान्दनवृक्षैः अपि शोभितानि। कपित्थ, करवीर, बिल्व, आम्लातक, अतिमुक्त, कन्द, पारिजातवृक्षैः अपि भूषितानि। कदम्बवनैः सम्पूर्णानि, सर्वभूतानां प्रियाणि, फलं पत्रं पुष्पं च वायुवेगेन जलवेगेन च चलन्ति, दन्तोलूखलिकवृक्षैः अपि शोभितानि। तत्र श्रेष्ठाः ऋषयः, विशेषतः शिलापेषकाः, आत्मस्वाध्यायघोषैः निनादितानि, शतशः मृगगणैः पूर्णानि। अहिंसापरायणैः, परमधर्मनिष्ठैः अपि शोभितानि; दीप्तिमन्ति, 'काञ्चन', 'पूर्वनन्दा', 'विशालका' इति नामानि। तत्र नदी पुष्करे पञ्चधारा प्रवहति, यत्र भूमौ ब्रह्मसभायाः आयोजनं अभवत्। यज्ञवेद्यां निर्माय, ब्राह्मणाद्याः आगच्छन्, शुभदिनं घोषितम्, देवविधानं पालितम्। यत्र देवाः तस्मिन्यज्ञकर्मणि प्रवृत्ताः, राजन्, ब्रह्मा अपि तत्र दीक्षितः अभवत्। यज्ञं कुर्वन् ब्रह्मणः सर्वे इच्छाः पूर्णाः अभवन्; धर्मार्थकुशलः मनसा यानि चिन्तयति, तानि तत्र प्रकटानि अभवन्। राजन्, द्विजातयः तत्र तत्र तं सेवन्ति; देवाः गन्धर्वैः सह गीतानि गायन्ति, अप्सरसां गणाः नृत्यन्ति। दिव्यवाध्यवृन्दानि शोभनानि वादितानि; तस्य यज्ञस्य सिद्ध्या देवाः अपि तुष्टाः अभवन्। ते परमविस्मयेन पूर्णाः—मानुषाणां किं कथ्यते? यज्ञे पुष्करे ब्रह्मणा सन्निहिते प्रवृत्ते। तदा, भीष्म, मुनयः सन्तुष्टाः, सरस्वतीं 'सुप्रभा' इति नाम्ना, तथा 'सरस्वती' इति संबोधितवन्तः। सरस्वतीं, शीघ्रगामिनीं, ब्रह्मयज्ञे दीप्तिमतीं दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः ताम् अतिशयमहतीं मन्यन्ते स्म। एवं सा श्रेष्ठा नदी, सरस्वती, पुष्करे, ब्रह्मार्थं तथा मुनिसन्तोषाय उत्पन्ना। सरस्वती पञ्चधाराभिः पुण्यं अधिकं कृतवती; राजन्, 'सुप्रभा' इति नाम्ना, 'सरस्वती' अपि कथ्यते। तत्र शान्ताः ऋषयः, विविधशास्त्रप्रवचनपराः, समागताः, सरस्वतीं स्मरन्ति। यज्ञपरायणैः ऋषिसर्वश्रेष्ठैः आहूता, भगवती सरस्वती भक्त्या प्रेम्णा पूर्णा, पूर्वदिशि प्रकटिता। सरस्वती, ऋषिभिः पूजिता, 'पूर्वगामिनी' इति कथ्यते; राजन्, अधुना भूमौ अन्यं अद्भुतं कथां शृणु। श्रुतं यत् ब्राह्मणः मङ्कणकः कुशपत्रेण आहतः, तस्य हस्तस्य व्रणात्, राजन्, इक्षुरसः प्रवाहितः। तं इक्षुरसं दृष्ट्वा, सः हर्षेण पूर्णः, नृत्यितुं आरभ्य; ततः तस्य नृत्यतः, यत्र यत्र चलं स्थिरं च, सर्वं जगत् अपि तेन दीप्त्या मोहितं नृत्यति स्म। राजन्, देवा इन्द्रप्रमुखाः, तपस्विनः ऋषयः, विस्मिताः अभवन्। तत्र ब्रह्मा सूचितः—'एवं नृत्यं न कर्तव्यम्।' ब्रह्मणा आज्ञापितः, रुद्रः तस्य ऋषेः कृते प्रेषितः, राजन्। 'एवं तीव्रं नृत्यं न कर्तव्यम्; तं तत्त्वं ब्रूहि।' रुद्रः तं हर्षपूर्णं ऋषिं दृष्ट्वा, उक्तवान्—'ब्राह्मणश्रेष्ठ, किमर्थं नृत्यसि? तव नृत्यतः सर्वं जगत् अपि नृत्यति।' एवं निगृहीतः स उत्तमः ऋषिः नृत्यं प्रवर्तयन् प्रत्यवदत्—'न पश्यसि, देव, मम हस्तात् इक्षुरसः प्रवहति?