दानवानां प्रमुखाः, स्वकृतदर्पसमुद्भूतवचनैः, अत्रैव समागताः। ते अदितेः कुक्षिजातान् देवताः, ये नित्यं अस्माभिः पराजिताः हताश्च भवन्ति, तान् हीनांश्चापि किं प्रयोजनम् इति न्यगादन्। तेषां वचनानन्तरम् ऊचुः—“त्वं हि सर्वेषां, अस्माकं च देवतानां च, पितामहः। तव यज्ञसमाप्तौ, देवाः पुनः अस्माभ्यं प्रत्यागच्छन्तु।” ते पुनरूचुः—“सम्पत्तौ निश्चितं कलहो भविष्यति; अद्य तु सर्वैः दानवैः सह वयं केवलं पश्यामः।” एवं तेषां गर्वितानां वचनानि श्रुत्वा, श्रीमान् जनार्दनः, शक्रेण सह, शम्भुम् इदं वचनम् अब्रवीत्—“ब्रह्मणा आहूय, रुद्रेण सह, दानवानां प्रमुखाः अत्रागताः; ते विघ्नाय यत्नं कुर्वन्ति। किन्तु यावद् यज्ञः सम्पूर्णो न भवति, तावद् धैर्यं धारयितव्यम्। यज्ञसमाप्तौ देवाः युद्धाय प्रवर्तन्ताम्। महाबाहो, त्वं मया सह शक्रस्य जयार्थं तथा पृथिव्याः दानवैर्विनाशनाय यथोचितं कर्तव्यम्। मरुतः द्विजातीनां परिचारकाः नियुक्ताः; दानवानां सम्पत्तिं गृहित्वा, तां यज्ञे समर्पयिष्यामः। यदा ब्राह्मणाः अत्र आगमिष्यन्ति, जनाः च क्लेशं प्राप्स्यन्ति, तदा तं दास्यावस्थां नीत्वा, वयं तस्य विनाशं करिष्यामः।” एवं विष्णुना भाषमाणे, ब्रह्मा उवाच—“एते दानुपुत्राः क्रुद्धाः सन्ति, ते तव कोपं जनयितुम् इच्छन्ति। अतः त्वं रुद्रेण देवैः सह धैर्यं धारय; यदा यज्ञस्य समाप्तिः कल्पान्ते भविष्यति, तदा यथोचितं कार्यं कुरुत। अहं त्वां च एतान् च दानवान् प्रेषितवान्; शमः वा संग्रामः वा, यथाकालं सर्वे कुर्वन्तु।” ततः पुलस्त्य उवाच—ब्रह्मा स्वयं दानवान् प्रति उवाच—“मम यज्ञे देवैः सह कलहो न कर्तव्यः। सर्वदा सौहृदं धारयित्वा, मम कार्यस्य सहायाः भवध्वम्।” दानवाः ऊचुः—“यथा त्वया आज्ञापितं पितामह, तथा सर्वं करिष्यामः। देवाः अस्माकं अपत्याः; तैः न किञ्चिद् भीतव्यम्।” एवं तेषां वचनं श्रुत्वा, पितामहः तैः तुष्टः। तत्र तिष्ठतां क्षणमात्रं, महर्षयः बहवः आगच्छन्। पितृयज्ञस्य श्रवणेन, केशवः तेषां पूजां स्वीकृतवान्। ततः पिनाकधारी भगवान् तान् आसनेषु उपवेश्य, वसिष्ठः ब्रह्मणा प्रेरितः तान् अर्घ्यं दत्तवान्। गवां दानं कृत्वा, तेषां नित्यकल्याणं पृष्ट्वा, पुष्करे निवासं दत्तवान्—“अत्र स्थीयताम्” इति। ततः सर्वे मुनयः जटिलाः, अजिनवसनाः, उत्तमं सरः शोभयन्ति, यथा सुराः गङ्गां शोभयन्ति। केचन मुण्डाः, केचन काषायवसनाः, अन्ये दीर्घश्मश्रवः। केचन विरलदन्ताः, अन्ये उन्नतनेत्राः। केचन स्थूलदेहाः, केचन विकटनेत्राः; केचन दीर्घकर्णाः, केचन विकृतकर्णाः, अन्ये विदारितकर्णाः। केचन दीर्घललाटाः, केचन विकृतललाटाः, केचन स्नायुमांसप्रकटाः; तेषां शुद्धचित्तानां मुनीनां उदराणि स्पष्टानि। पुष्करं पवित्रं सर्वतः दीप्तिमन्तं दृष्ट्वा, नरव्याघ्राः तीर्थमहिम्ना आकृष्टाः तस्य तटे समागच्छन्। तत्र वालखिल्याः महात्मानः, केचन शिलापेषकाः, अन्ये चूर्णभक्षाः, केचन शुद्ध्यर्थं तपः कुर्वन्ति। केचन वायुभक्षाः, अन्ये जलाशिनः, केचन पत्रभक्षाः; बहवः विविधव्रतानुष्ठानपरायणाः, केचन भूमिशय्याः। सरसि मुखं दृष्ट्वा, तेषां मुखानि सुदर्शनीन्यभवन्; किमेतदिति विस्मयं प्राप्य, परस्परं निरीक्षन्ते स्म। एवं तत्र मुखदर्शनात्, तेषां मुखानि सुन्दराणि जातानि; तस्मात् तपस्विनः तदतीर्थं “मुखदर्शनम्” इति नाम्ना प्रसिद्धम्। स्नात्वा, नियमं कृत्वा, ते सुन्दराः अभवन्, यथा देवपुत्राः, अतुलगुणसम्पन्नाः। तेजस्विनः, हे नरश्रेष्ठ, सर्वे वानप्रस्थाः तत्र स्थिताः, केवलं यज्ञोपवीतेन तीर्थं विभज्य। ते अग्निहोत्राणि चक्रुः, नानाविधानि कर्माणि, चिन्तयन्तः, हे राजन्, तपसा पापात् शुद्धाः। ते ऊचुः—“अन्यं तीर्थं न गमिष्यामः; एतत् सरः उत्तमम्” इत्युक्त्वा, द्विजातयः तस्मात् “महापुष्करम्” इति नाम चक्रुः। तत्र तीर्थे कुप्यकुब्जान् बहून् दृष्ट्वा, सर्वे समागताः विस्मयं प्राप्नुवन्। द्विजातिभ्यः नानाविधानि दानानि वस्तूनि च दत्त्वा, ते ब्राह्मणाः पूर्वसारस्वतीं श्रुत्वा, स्नानकाङ्क्षिणः तत्र आगच्छन्। सारस्वत्याः तीर्थानि श्रेष्ठानि, यत्र नानाद्विजगणैः समाकीर्णानि, बदर्यादिभिः—जुजुब, इङ्गुद, कश्मर्य, प्लक्ष, अश्वत्थ, विभीतक—वृक्षैश्च शोभितानि। तथा पौलोम, पलाश, करीर, पीलु, तत्र सरस्वतीतीर्थवनैः, स्यान्दनवृक्षैः च शोभितानि। कपित्थ, करवीर, बिल्व, आम्लातक, अतिमुक्त, कन्द, पारिजात—एतेन वृक्षसमूहैः भूषितानि। कदम्बवनैः, सर्वभूतप्रियैः, फलपत्रपुष्पैः, वातजलचालितैः, दन्तोलूखलिकवृक्षैः च समृद्धानि। तत्र श्रेष्ठमुनिसंवृतानि, विशेषतः शिलापेषकैः, स्वाध्यायघोषेण निनादितानि, शतशः मृगगणैः पूरितानि। अहिंसापरैः, परमधर्मनिष्ठैः, कान्चन, पूर्वनन्दा, विशालका इति नामभिः दीप्तानि। तत्र सरित् पञ्चधा प्रवहति पुष्करे, यदा भूमौ ब्रह्मसदः समायातम्। एवं स पावनः पुष्करतीर्थमाहात्म्यवर्णनः, ब्रह्मयज्ञसमये, मुनिगणसमागमे, दानवदेवसंवादे च, श्रीमान् पुरावृत्तान्तः सम्यक् प्रवृत्तः।