पुलस्त्य उवाच— हे राजन्, यदा स भगवान् परमेश्वरः पुष्करे महायज्ञं कुर्वन् आसीत्, तस्य पूर्वं घटितं अद्भुतं चरितं शृणु। आदौ कृतयुगे, यदा प्रजापतिः स्वयं ब्रह्मा यजमानः आसीत्, तदा मरीचिः, अत्रिः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, तथा दक्षः प्रजापतिः, सर्वाभरणभूषिताः, तेजसा दीप्तिमन्तः, तं प्रणम्य तत्र स्थिताः। तस्मिन् समये, विष्णोः, देवानां प्रभोः, पुरतः अप्सरसां गणाः नृत्यन्त्यः आसन्; तदा गन्धर्वाणां मधुरवाद्यैः सह, आकाशे प्रमोदन्ते स्म। तत्र तु तुंबुरुः, महाश्रुतिः, चित्ररथसेनः, ऊर्णायुः, अनघः, गन्धर्वैः सह गीतानि गायन्तः आसन्। गोमायुः, सूर्यवर्चाः, सोमवर्चाः, त्रिणयुः, नन्दिः, चित्ररथः च, तत्र एकत्रिताः। शालिशिरः त्रयोदशः, पर्जन्यः चतुर्दशः, कलिः पञ्चदशः, तारकः षोडशः गन्धर्वेषु गण्यन्ते। हाहाः, हूहूः, हंसः च महातेजाः, एते दिव्यगन्धर्वाः भगवन्तं गीतैः अर्चयन्ति स्म। एवमेव, दिव्याः अप्सरसः तस्य प्रभोः पुरतः नृत्यन्त्यः आसन्; धाता, अर्यमाः, सविता, वरुणः, अंशुः, भगः च तत्र। इन्द्रः, विवस्वान्, पूषा, त्वष्टा, पर्जन्यः च—एते द्वादश आदित्या, दीप्ततेजसः, तत्र स्थिताः। देवेश्वराः ब्रह्माणं प्रणम्य, मृगव्याधः, शर्वः, निरृतिर्महान् च तत्र आसन्। अजैकपादः, अहिर्बुध्न्यः, पिनाकी, अजितः, भवः, विश्वेश्वरः, कपर्दी च तत्र स्थिताः। तत्र स्थाणुः, भगः, रुद्राश्च, अश्विनौ, अष्टौ वसवः, महाबलाः मरुतः च विराजन्ते। विश्वेदेवाः, साध्याः च, कृताञ्जलयः तत्र स्थिताः; शेषमुख्याः, वासुकिप्रमुखाः च महोरगाः तत्र आसन्। कश्यपः, कम्बलः, तक्षकः च महाबलः, एते महानागाः कृताञ्जलयः तत्र स्थिताः। तक्षकः, तर्क्ष्यः, अरिष्टनेमिः, गरुडः महाबलः, वारुणिः, आरुणिः, विनतानन्दनाः च तत्र उपस्थिताः। श्रीमान् नारायणः स्वयं, लोकाधिपः, तत्र आगत्य, सर्वैः महर्षिभिः सह, जगतां गुरुं ब्रह्माणं संबोधितवान्। स उवाच— "त्वया सर्वं विश्वं व्याप्यते; त्वया, लोकनाथ, सृष्टं च। अतः त्वं सर्वभूताधिपः, पद्मयोनये नमः। मया कर्तव्यम् यत् किमपि कार्यं, तत् मां निर्देशय," इति भगवाँल्लोकनाथः दिव्यर्षिभिः सह उक्तवान्। स ब्रह्माणं देवानां प्रभुं, अव्यक्तसम्भवम्, प्रणम्य तत्र स्थितः; ब्रह्मा दिशः तेजसा प्रकाशयामास। श्रीवत्सलाञ्छनः, शुक्ललोमश्च, सुवर्णसूत्ररजतः, देवर्षिसदृशः, स्वयम्भूः, सर्वभूतप्रभवः, स तत्र विराजते। शुद्धकेशः, विस्तीर्णवक्षाः, सर्वतेजसा पूर्णः, स पुण्यात्मनां गतिः, पापकृतां च अन्तः। योगसिद्धाः महात्मानः तम् अष्टैश्वर्ययुक्तं परमं लोकं वेदन्ति, देवश्रेष्ठमिति कथयन्ति। यमुपगम्य, योगनिष्ठाः मुक्तिकामाः, जन्ममृत्युजं बन्धनं त्यजन्ति, चित्तं योगेन एकीकुर्वन्ति। एष तपः सर्वैः आश्रमवासिभिः कथ्यते, ये कठिनव्रतानि, नियताहाराः, पुनःपुनः सेवां कुर्वन्ति। सर्वेषां नागानां मध्ये, योगिभिः अनन्तः इत्युच्यते, सहस्रशिराः, रक्तलोचनः, शेषादिभिः श्रेष्ठः। स्वर्गकामैः ब्राह्मणश्रेष्ठैः, स यज्ञः इति कीर्त्यते, विभुः, अद्वितीयः, परमर्षिः, देशान्तरचरः। स एव देवः वेत्ता च वेद्यः च, हविर्भुक्, वृष्यग्निसूर्यचन्द्रलोचनः, आकाशरूपधारी देवः। तं देवं शरणं वयम्, शरणार्थिनः, सर्वदेवताभूतप्रभवम्। स ऋषिसृष्टा, लोकसृष्टा, देवाधिपः, देवानां हिताय, विश्वस्य च स्थितये। पितृभ्यः पक्तदाने सम्यक्, देवेषु श्रेष्ठं हविः, येन सर्वं स्थापितं, तस्मै परमात्मने नमः। ततस्त्रेतायुगाग्निना, परमेण सृष्टिकर्त्रा, यज्ञः कृतः; यथा पूर्वं सृष्टिः कृता, तथा यज्ञस्यापि सृष्टिः पुनः अभवत्। एवं अनन्तरूपः ब्रह्मा, लोकधारकः, अनुगम्यमानः, वृद्धः अपि, प्राज्ञः अपि आसीत्। स ब्रह्मा, अगम्यस्वभावः, यज्ञवाटं जगाम, धनाढ्यऋत्विजः, यजमानैः च संरक्षितम्। तत्र, धनुष्मान् विष्णुः, महाबलः, दैत्यदनवपतयः, राक्षसगणाश्च, तत्र स्थिताः। स्वात्मना आत्मानं शीघ्रं चिन्तयित्वा, सत्येन विचार्य, नित्ययज्ञः यज्ञरूपं प्रतिपेदे। तत्र भगवाँ याज्ञिकानां नियुक्तिं सम्यक् अकरोत्; भृगवः च अन्ये च यज्ञकर्मकुशलाः ऋत्विजः नियुक्ताः। ते बह्वृचपाठिनां श्रेष्ठैः सह, विधिवत् शुभाक्षराणि उच्चारयन्तः, ऋषयः शृण्वन्तः, यज्ञं निरवर्तयन्। तत्र यज्ञविद्या, वेदविद्या, पाठकौशलं, परमर्षिणां स्वरैः प्रतिश्राव्यते स्म। ये यज्ञविधिं जानन्ति, ये शब्दविद्यायाः पारङ्गताः, ये शब्दार्थविद्यायाम् अनुष्ठिताः, ये सर्वशास्त्रविशारदाः, तैः सह यज्ञः सम्पन्नः।