शृणु, राजन्। यदा एकादश्यां तिथि द्वादश्यां सम्यक् उपवासव्रतं समाप्य तदनन्तरं यथाविधि पारणे कृते, तदा तस्य पुण्यस्य सहस्रगुणितं फलमुपजायते। अष्टमी, एकादशी, षष्ठी, तृतीया, चतुर्दशी च—एताः यदि पूर्वतिथ्या स्पृष्टाः स्युः, तदा तासां व्रतम् आचरितुं न युक्तम्; यदि तु परतिथ्या स्पृष्टाः स्युः, तदा उपवासः कर्तव्यः। एकादशी यदि पूर्णदिवसरात्रं यावत् स्थितवती, प्रातःकालेऽपि किञ्चित् अवशिष्यते चेत्, तां तिथिं परिहर्तव्यम्; द्वादश्याः संयोगे उपवासः कर्तव्यः। एवं शुक्लकृष्णपक्षयोः नियमाः मया उक्ताः। एकादश्यां हि नूनं व्रतमाचरेत्; न संशयः। य एवमाचरन्ति, ते विष्णोः गरुडध्वजस्य वैष्णवं पदं यान्ति। धन्याः ते जनाः ये विष्णुभक्ताः सन्ति; यश्च एकादश्याः माहात्म्यं नित्यकालं पठति, सः अपि सहस्रगवां फलम् आप्नोति। यः श्रद्धया दिवा वा रात्रौ वा शृणोति, सः ब्रह्महत्याादिपापैः विमुच्यते न संशयः। विष्णुधर्मस्य तुल्यं किञ्चिदस्ति न, न गीताार्थस्य; पापनाशनाय एकादश्याः व्रतस्य तुल्यं व्रतं नास्ति। अथ युधिष्ठिरः पप्रच्छ—"भगवन् कृष्ण, विश्वेश्वर, आदिदेव, लोकनाथ! त्वं कृपया माम् अनुगृहाण, एकादश्याः नाम किं, विधिः च किं? विशेषेण कृपया माहात्म्यं विस्तरेण ब्रूहि।" तदा दलभ्यः उवाच—"इह संसारस्थाः जनाः नानाविधानि पापानि कुर्वन्ति; केचन ब्रह्महत्यां कुर्वन्ति, केचन परधनं हरन्ति, केचन परदोषैः मोहिताः भवन्ति। कथं ते नरकं न यान्ति? एतत् सत्यम् वद। किम् अल्पेन दानेन, किं वा सुकरं साधनं येन पापं नश्यति?" तदा पुलस्त्यः प्राह—"साधु साधु! एष रहस्यः दुर्लभः, न विष्णुना, न ब्रह्मणा, न इन्द्रेण, न देवैः अपि कदापि उक्तः। त्वया पृष्टं तस्मात् वक्ष्यामि। यदा माघमासः आगच्छति, तदा शुद्धः, स्नातः, जितेन्द्रियः, रागद्वेषादिमुक्तः, ईश्वरस्मरणपूर्वकं, पाद्येन पादौ प्रक्षालयित्वा, भूमौ पतितं गोमयम् तिलैः वस्त्रेण च संयोज्य, लघु गोलकान् निर्माय, तेषां संख्या विषये विचारः न आवश्यकः। माघमासे यदि आषाढा नक्षत्रं वा, कृष्णपक्षस्य मूलं वा, एकादशीसंयुक्ता वा, शुभे काले व्रतम् आरभेत।" "स्नात्वा, देवेशं पूज्य, शुद्धचित्तः कृष्णस्य नामानि विशेषतः जपेत्; रात्रौ जागरणं कुर्यात्, पूर्वदिने होमं कृत्वा, ईश्वरं पूजयेत्; द्वितीये दिने पुनः हरिं पूजयेत्। चन्दनागुरुकर्पूरैः, कृत्सरैः, कुम्भैः तैलबीजान्वितैः, यदि तानि न स्युः तर्हि सुपारिकैः, यथाविधि अर्घ्यं दद्यात्।" "कृष्ण कृष्ण दीनबन्धो, अनाथनाथ, संसारसागरमग्नानां त्राहि, पुराणपुरुष, लक्ष्मीसमेतः त्वं मयाऽर्पितं अर्घ्यं गृहाण।" इत्येवं अर्घ्यमन्त्रः। ततः ब्राह्मणं पूजयित्वा, कुम्भं, छत्रं, पादुके, वस्त्रं च दद्यात्—'कृष्णः मयि तुष्टो भवेत्' इति। कालेन यथाशक्ति कृष्णाय कर्पासं, तिलकुंभं, कृष्णगां च दद्यात्। तिलाः स्नानाय भक्ष्याय च श्रेष्ठाः; यथाशक्ति तान् द्विजेभ्यः दद्यात्; ये तिलाः अंकुरिताः, तान् क्षत्रियाय दद्यात्।" "यावन्तः तिलाः स्नानाय, अभ्यंजनाय, होमाय, अर्घ्याय दत्ताः, तावद् वर्षसहस्राणि स्वर्गे पूज्यते। यः ददाति, भुङ्क्ते, स्नाति, अभ्यञ्जति, होमयति, अर्घ्यं ददाति तिलैः—एते षड्विधा तिलोपयोगः पापनाशनाय भवति।" नारद उवाच—"कृष्ण, कृष्ण, जगत्कर्तः, सत्त्ववान्, षट्तिला-एकादश्याः व्रतस्य किम् फलम्? तस्य कथा अपि वद।" श्रीकृष्णः उवाच—"शृणु, राजन्, यथावत् वक्ष्यामि। पुरा पृथिव्यां काचित् ब्राह्मणी आसीत्, सा नित्यं व्रतपरायणा, देवपूजायाः प्रवृत्ता, मासोपवासे नित्यं संलग्ना, मयि भक्त्या युक्ता, कृष्णव्रतधारिणी, मम पूजारता।" "तस्याः शरीरं तपसा कृशम् अभवत्; सा देवब्राह्मणकन्याभ्यः भक्त्या सेविता। सा नित्यं गृह्यद्रव्यदानपरायणा, कठोरव्रतेषु निरता। किन्तु सा न कदापि याचकाय ददाति, न ब्राह्मणान् तर्पयति।" "दीर्घकालानन्तरं मया चिन्तितम्—अस्याः शरीरं कठोरव्रतैः विशुद्धम्, सा विष्णुलोकं तपसा पूजिता, किंतु अन्नदानं न कृतम्, येन परमसन्तोषः लभ्यते।" "एवं ज्ञात्वा, अहं कपालधररूपेण मृत्युलोके आगतः, भिक्षां याचितुं कपालपात्रेण। सा माम् पप्रच्छ—'कुतः आगतः त्वम्, ब्राह्मण? कुत्र गच्छसि?' पुनः मया उक्तम्—'भिक्षां देहि, शुभे!'" "सा कोपवशात् मृत्कण्डं ताम्रपात्रे क्षिप्य, अहम् स्वर्गं प्रतिजगाम। दीर्घकालात्, सा सती व्रतबलात् स्वशरीरेण स्वर्गं गता।