विस्मयेन तथा लज्जया पूर्णौ विष्णुरुद्रौ च, सर्वे च द्विजातयः सभासदः देवाः च भीताः अभवन्। तत्र पुत्राः पौत्राः भ्रातरः मातुलाः च, ऋभवः च—ये देवेषु अपि देवाः इति कथ्यन्ते—सर्वे सन्तप्तचित्ताः तस्थुः, "किं सावित्री वक्ष्यति?" इति चिन्तयन्तः। सा ब्रह्मणः पार्श्वे स्थितवती, वस्तुतः गोपकन्या आसीत्। सा मौनवती, सर्वेषां वाचः शृण्वन्ती, अध्वर्युना आहूता अपि न आगच्छत्। तदा अन्या, शक्रेण आभीरात् आनीता, विष्णवे स्वयमेव दत्ता; रुद्रेण अनुमोदिता, तस्याः पित्रा अपि दत्ता। "कथं सा यज्ञे भागभागिनी स्यात्? कथं वा यज्ञः सम्पूर्णः स्यात्?" इति सर्वे चिन्तयन्तः, कमलासनोऽपि प्रविवेश। ब्रह्मा सभासद्भिः, ऋत्विग्भिः, देवैः च परिवृतः तत्र स्थितः, यत्र वेदविद्भिः ब्राह्मणैः वह्निषु हविः प्रज्वल्यम् आसीत्। गोपकन्या स्त्रीणां मण्डपे तिष्ठन्ती, अजचर्मणि कटीसूत्रेण भूषिता, क्षौमवस्त्रधारिणी, परं पदं चिन्तयन्ती आसीत्। सा पतिसंयुक्ता, तस्मिन्नेव जीवितं निवेश्य, स्त्रीषु श्रेष्ठा, रूपसम्पन्ना, विशाललोचना, सूर्यसमा प्रभया दीप्तिमन्ती अभवत्। सा सूर्यतेजसा इव सभां प्रकाशयन्ती तस्थौ, ऋत्विजः अपि ज्वलनं समीपं ययुः। तत्र हृष्टाः देवाः स्वांशांश्च पशूनां गृह्णन्तः, हविर्भागकामाः सन्तः विलम्बात् वाक्यम् ऊचुः—"कालातीतो यज्ञः न कर्तव्यः, तत्र कृतं न फलं ददाति; एष नियमः सर्वैः वेदज्ञैः दृष्टः।" प्रवर्ग्ये तु वेदविद्भिः ब्राह्मणैः क्रीयमाणे, द्वाभ्यां पयोभ्यां, घृतवता च अध्वर्युणा, द्विजातयः आहूताः सन्तः न आगमन्; हव्ये संप्रयुज्यमाने, एतद् दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा अभवत्। सा सभा मध्ये मौनं ब्रह्माणं प्रति उवाच—"भगवन्, किमेतत् उचितं कृतं त्वया? मां उत्सृज्य कामात् त्वया पापं कृतम्; या त्वया पत्नीत्वं प्राप्ता, सा मम पादरेणुना अपि तुल्या नास्ति। यथासभ्याः वदन्ति, तथा कुरु; ते हि ईश्वराः इव; तेषां वचनात् आचरेः यदि इच्छसि। रूपकामनया लोकनिन्दितं कृतं त्वया; पुत्रपौत्रान् अपि त्वं न लज्जितः, भगवन्। एष कामात् कृतः कार्यः दोषयुक्तः; त्वं देवपितामहः, महर्षीणां च प्रपितामहः। कथं न लज्जितः, स्वदेहम् अवलोक्य, जगति मध्ये निन्दितं कर्म कृत्वा? अहम् अपि तव कृते अपमानिता। यदि एष तव दृढनिश्चयः, तदा स्थास्यसि, भगवन्, नमामि त्वाम्; किं तु कथं स्वमित्रेषु मुखं दर्शयामि? पतिस्थितां मां कथं वदामि?" तदा ब्रह्मा उवाच—"ऋत्विग्भिः प्रेरितः, दीक्षायाः अनन्तरं शीघ्रं प्राप्तवान्; विना पत्नीं यज्ञः अत्र न शक्यते कर्तुम्—पत्नीं शीघ्रं आनयन्तु। सा शक्रेण आनीता, विष्णुना च मया प्राप्ता। त्वं सुकेशिनी, यत् कृतं मया, तत्र क्षमस्व; पुनः न ते अपराधं करिष्यामि, सुभगे। तव पादयोः पतामि, अत्र क्षमस्व, नमामि च।" इति पुलस्त्य उवाच—एवं उक्ता सा देवी क्रुद्धा अभवत्, ब्रह्माणं शप्तुं समुपचक्राम। "यदि मया तपः कृतम्, यदि आचार्याः तुष्टाः, तर्हि पृथिव्यां सर्वासु ब्राह्मणसभासु, सर्वत्र च, ब्राह्मणाः त्वां न पूजयिष्यन्ति, केवलं कार्तिकमासे वार्षिकं पूजनं विना। सर्वे द्विजातयः केवलं तदेव पूजनं करिष्यन्ति, अन्यत् न।" इति ब्रह्माणं शप्त्वा, सा शतकृतुम् अपि संबोधितवती। "हे शक्र! त्वया गोपकन्या ब्रह्मणे दत्ता; तस्मात् तव तस्य कर्मणः फलम् भविष्यति। युद्धमध्ये स्थितः त्वं शत्रुभिः बद्धः, दीनः च, शत्रुपुरीं नीतः, महान् पराजयः लब्धः; किन्तु शीघ्रं विमुक्तः भविष्यसि।" इति शक्रं शप्त्वा, देवी विष्णुं प्रति उवाच— "जब भृगुवाक्येन त्वं मर्त्यरूपेण अवतारं करिष्यसि, तदा पत्नीवियोगदुःखं अनुभविष्यसि; तव पत्नी शत्रुणा महोदधिं तीर्त्वा नीताऽभविष्यति। यदुकुले त्वं कृष्णरूपेण जन्म लभसे, पशुषु दास्यं लभमानः, दीर्घकालं विचरिष्यसि।" एवमेव, दारुकावने स्थिते रुद्रे, क्रुद्धे, मुनयः अपि कोपिताः तं शप्तवन्तः—"कपालिक! नीच! अस्माकं भार्याः इच्छसि; तस्मात् अद्य तव गर्वितं लिङ्गं भूमौ पतिष्यति।" मुनिशापेन वीर्यहीनः सन्, तव पत्नी गङ्गाद्वारे स्थित्वा त्वां सान्त्वयिष्यति। "अग्ने! सर्वभक्षक! पूर्वं त्वं मम सुतः भृगुणा धर्मनिष्ठेन सृष्टः; कथं मया दग्धेन पुनः दग्धुं शक्यते?" हे जातवेदः, रुद्रः स्ववीर्येण त्वां प्लावयिष्यति; अपवित्रेषु तव ज्वलनजिह्वा अतिविशिष्टा भविष्यति।