रक्षसीनां स्त्रियः पितृकन्याश्च जगतां मातरः अन्याश्च, सह वधूभिः स्नुषाभिश्च, सर्वाः सāvित्र्याः अनुगमनं कामयन्ति स्म। सर्वे आदित्या दक्षकन्याश्च तत्रैव समागताः; ताभिः परिवृत्या पुण्या ब्राह्मणी पद्मवासिनी प्रस्थितवती। काचित् मधुराणि खाद्यानि जग्राह, अपराऽवातपत्रं, रम्यवदना फलेन पूर्णं पात्रं वहन्ती ब्रह्मणः समीपं ययौ। केचन भृष्टयवपूर्णानि पात्राणि जग्रुः, अन्ये दाडिमानि सुमनोहरं मातुलुङ्गं च वहन्तः। अपराः करीरफलानि पद्मानि च, कुसुम्भकं, जीरकं, खर्जूराणि च आदाय ययुः। केचन उत्तमान् नारिकेलान् द्राक्षापूर्णानि पात्राणि शृङ्गाटकफलानि च अपि जग्रुः। ते गन्धयुक्तं कर्पूरं, शुभानि जम्बूफलानि, अक्षोटान्, आमलकीफलानि, अन्ये निम्बूकानि च आदाय ययुः। केचन पक्वबिल्वफलानि चिपिटं च आदाय, सुन्दरवदना कर्पासतन्तुं कुसुम्भकवस्त्राणि च वहन्ति स्म। एवं विविधानि कर्माणि कृत्वा, शुष्कशाकादिभिः सह, सर्वाः सुमुख्यः स्त्रियः सāvित्र्या सह, शुभदर्शनाः, सहसा समुपस्थिताः। सāvित्र्याः आगमनं दृष्ट्वा इन्द्रः भयभीतः अभवत्; ब्रह्मा च शिरसा नम्रः स्थित्वा चिन्तयामास — “किं सा मम वक्ष्यति?” विष्णुरुद्रौ च लज्जया पूर्णौ, अन्ये च द्विजातयः सभासदः देवाश्च, सर्वे अपि तत्र भीताः। पुत्राः पौत्राः भ्रातरः मातुलाः ऋभवः — ये देवेष्वपि देवाः — ते अपि तत्र सशङ्काः स्थिताः, “किं सāvित्री वक्ष्यति?” इति चिन्तयन्तः। सा ब्रह्मणः पार्श्वे स्थित्वा, वस्तुतः गोपकन्या आसीत्। सा सर्वेषां वक्तॄणां वाक्यानि शृण्वन्ती मौनं धारयामास; अध्वर्युणा आहूयमाना अपि, सा शुभवर्णा न आगता। अन्या, या शक्रेण आभीरदेशात् आनीता, विष्णवे दत्ता; रुद्रेण अनुमता, स्वपित्रा अपि दत्ता। “सा कथं यज्ञे भागं गृह्णाति? अथवा यज्ञः कथं पूर्णः स्यात्?” इति सर्वे चिन्तयन्तः, पद्मयोनि ब्रह्मा प्रविवेश। ब्रह्मा सभासदैः, ऋत्विग्भिः, देवैश्च परिवृतः आसीत्; तत्र वेदविद्भिः ब्राह्मणैः अग्निषु हविः समर्प्यते स्म। गोपकन्या पत्निगृहे आसीत्, अज wool-युक्तेन मेखलेन, क्षौमे वस्त्रेण च विभूषिता, परं पदं चिन्तयन्ती। सा पतिव्रता, पतिसंयुक्तजीविता, स्त्रीणां श्रेष्ठा, रूपसम्पन्ना, विशाललोचना, सूर्यसमप्रभा आसीत्। सा तत्र सभां सूर्यतेजसा इव प्रकाशयन्ती बभौ; ऋत्विजः अपि ज्वलत्यग्निं समुपसृत्य स्थिताः। तत्र, यदा ते प्रमुदिताः स्वस्वं पशुभागं गृह्णन्ति स्म, देवाः यज्ञभागकामाः, विलम्बात् वाक्यम् ऊचुः। “कालातीतः यज्ञः न कर्तव्यः; तत्र कृतं कर्म निष्फलं भवति; एवं सर्वैः पण्डितैः वेदेषु दृष्टं नियमः।” यदा प्रावर्ग्यं वेदविद्भिः ब्राह्मणैः, द्वाभ्यां पयसा घृतेन च अध्वर्युणा क्रियते स्म, तदा आहूयमाना द्विजातयः न आगच्छन्; हविः सम्पद्यते स्म। तद् दृष्ट्वा देवी कोपिता अभवत्। सा देवी ब्रह्माणं मध्ये मौनं स्थितं इदं वाक्यम् अब्रवीत् — “भगवन्, किमेतत् उचितं कृतं त्वया?” “मां कामात् परित्यज्य त्वया पापं कृतं; या त्वया पत्नीत्वेन स्वीकृता, सा मम पादरेणुना अपि न तुल्या।” “सभायां सर्वैः जनैः यथाज्ञप्तं कुरु; तेषां वचनानुसारं यद्यिच्छसि, तथा आचर।” “रूपकामनया त्वया लोकनिन्दितं कर्म कृतं; पुत्रपौत्रादीनां पुरतः अपि त्वं लज्जां न दर्शितवान्।” “कामात् कृतं कर्म दोषयुक्तं मन्यते; त्वं देवपितामहः, ऋषीणां प्रपितामहः च। त्वदीयं शरीरं दृष्ट्वा, लोकमध्ये कृतं निन्दितं कर्म, कथं त्वं न लज्जितः? अहम् अपि तव कृते अपमानिता।” “यदि एषा ते निश्चला बुद्धिः, तर्हि स्थेयम्, भगवन्, नमोऽस्तु ते; किं तु कथं सखिभ्यः अहं मुखं दर्शयामि?” “मम पतिः मां पत्नीत्वेन स्थापयामास — कथं अहं एतत् कथयामि?” एवं सāvित्र्या उक्तः ब्रह्मा अब्रवीत् — “ऋत्विग्भिः प्रेरितः, उपसदनन्तरं शीघ्रं आगतः; विना पत्न्या अत्र यज्ञः न शक्यते कर्तुम् — शीघ्रं पत्नीं आनय। सा शक्रेण आनीता, विष्णुना मम दत्ता।” “तां मया स्वीकृता, शुभे; कृतं मे क्षमस्व। पुनरपि त्वत्कृते दोषः न भविष्यति, साध्वी।” “त्वत्पादयोः पतितः अहं, क्षमस्व, नमोऽस्तु ते।” एवं ब्रह्माणं सāvित्री क्रुद्धा शप्तुं समुपचक्राम। “यदि मया तपः कृतं, यदि गुरुजनाः तुष्टाः, तर्हि सर्वेषां ब्राह्मणसभानां मध्ये, सर्वेषु स्थानेषु, त्वां ब्राह्मणाः न पूजयिष्यन्ति, वार्षिकं कर्तिकमासे एकं पूजनं विना।” “सर्वे द्विजातयः भूमौ तदेव पूजनं करिष्यन्ति, अन्यन्न न।” इति ब्रह्माणं उक्त्वा, सा तत्र स्थितं शतक्रतुम् अपि सम्बोधितवती — “शक्र! त्वया गोपकन्या ब्रह्मणे आनीता; तस्याः लघुकर्मणः फलं त्वं प्राप्स्यसि।