अथ पुनः सāvitrī-ब्रह्मयोः संवादं विस्तरशः कथयामि, यथासम्भूतं, हास्ययुक्तं महान् परस्पर-विनिमयम्। सāvitrī यदा तत्रतः निर्गता, सर्वाः दिव्याः स्त्रियः समागच्छन्। तत्र श्री-विष्णोः पत्न्यः, भ्रुगु-कीर्तिसम्भूता, प्रसिद्धा लक्ष्मी अपि तत्र आसीत्। लक्ष्मी सदा आमन्त्रिता शीघ्रं समागता; महाभाग्यवती मदिरा च, योगनिद्रा च, समृद्धिदात्री, तत्र आगच्छन्। कमल-निवासिनी श्रीः, भूति, कीर्ति, श्रद्दा बुद्धिमती, पुष्टि, तुष्टि च, पोषणदात्रीः, सर्वाः देव्या एकत्र समागच्छन्। सती दक्षस्य दुहिता, उमा-परवती, शुभा, त्रिलोकसुन्दरी, स्त्रीणां सौभाग्यदात्री अपि तत्र आसीत्। जय, विजय, मधुच्छन्दा, अमरावती, सुप्रिया, जनकान्ता—एताः सर्वाः सāvitrī-गृहं प्रविष्टाः। गौरी सहिताः, अलङ्कृता, शोभितवस्त्रधारिण्यः, पुलोमा-पुत्री, शक्र-पत्न्यः, अप्सरः सह आगच्छन्। स्वाहा, स्वधा, धूमोर्णा सुन्दरमुखी, यक्षी, राक्षसी, गौरी महाधन्यः अपि तत्र आगच्छन्। मनोजवा वायोः पत्न्यः, ऋद्धि कुबेरस्य प्रियः, देवकन्याः, दानवपत्नीः, तेषां प्रियाः च आगच्छन्। सप्तर्षीणां महापत्न्यः, ऋषिपत्न्यः, भगिन्यः, कन्याः, विद्याधरीणां समूहः अपि तत्र आगच्छन्। राक्षसीः, पितृकन्याः, जगन्मातृकाः, वधूः, सूनुषाः, सर्वाः सāvitrīं अनुसरितुम् इच्छन्। सर्वे आदित्याः, दक्षकन्याः, समागच्छन्; तासां मध्ये पुण्यशीला ब्रह्माणी, कमल-निवासिनी, अग्रे अग्रे गतवती। एकाः मधुराणि खाद्यानि गृहीत्वा, अन्याः शुद्धपात्रं, मनोजवा फलपात्रं गृहीत्वा, ब्रह्मणः समीपं ययुः। काञ्चित् भाजनानि भृष्टधान्यैः, अन्याः दाडिमानि, बिम्बफलानि गृहीत्वा आगच्छन्। अन्याः करिरफलानि, कमलानि, कुसुम्भकं, जीरकम्, खर्जूरं च गृहीत्वा आगच्छन्। काञ्चित् उत्तम नारिकेलानि, द्राक्षापूर्णपात्रं, श्रृङ्गाटकफलानि च गृहीत्वा आगच्छन्। सुगन्धि कर्पूरं, शुभा जम्बुफलानि, आकृतिः, आमलकानि, निम्बफलानि च गृहीत्वा आगच्छन्। काञ्चित् पक्कबिल्वफलानि, चिपिटं, कुसुम्भकवस्त्राणि, कपासपुच्छानि गृहीत्वा आगच्छन्। एवं, विविधानि कर्माणि कृत्वा, सूपपात्रैः, सर्वाः सुमुख्यः स्त्रियः सāvitrī सह, शुभदर्शना, आकस्मात् आगच्छन्। सāvitrīं तत्र आगच्छन्तीं दृष्ट्वा, इन्द्रः भयाकुलः अभवत्; ब्रह्मा शिरः नतम् कृत्वा, चिन्तयामास—"किं मम प्रति वदिष्यति?" विष्णु, रुद्रः, अन्ये द्विजातयः, सभासदः, देवाः च, लज्जायुक्ताः, भयाकुलाः अभवन्। पुत्राः, पौत्राः, भातृजाः, मातुलाः, भ्रातृः, ऋभवः—ये अपि देवेषु देवाः—सर्वे तत्र असुखेन स्थिताः, चिन्तयन्तः—"किं सāvitrī वदिष्यति?" सा ब्रह्मणः पार्श्वे स्थितवती, परन्तु वस्तुतः गोपकन्या आसीत्। सा मौनं धृत्वा, सर्वेषां वाचः शृण्वन्ती स्थितवती; अध्वर्युना आह्वृता, सा सुमुखी न आगच्छत्। अन्याः, शक्रेण आभीरात् आनीता, विष्णवे दत्ता, रुद्रेण अनुमता, पित्रा दत्ता च। कथं सा यज्ञे भागिनी स्यात्, अथवा यज्ञः पूर्णः स्यात्—एवं चिन्तयन्तः, कमलजः प्रविष्टः। ब्रह्मा सभासद्भिः, ऋत्विग्भिः, देवैः च परिवृतः आसीत्; तत्र ब्राह्मणाः वेदविदः अग्नौ आहुतीः ददुः। गोपकन्या पत्निसदने स्थितवती, मेषरज्जुकाः अलङ्कृता, काषायवस्त्रधारिणी, परमपदं ध्यानयन्ती। पतिसंनिहिता, जीवनं तस्मिन् निवेशिता, स्त्रीणां श्रेस्था, सुन्दरी, विशालनेत्रा, सूर्यसमा दीप्तिमती। सा सूर्यप्रभा सभा-वेद्यं प्रकाशितवती, यज्ञकर्तारः अग्निसमीपं आगच्छन्। तत्र, हर्षेण यज्ञपशूनां भागं गृहीत्वा, देवाः स्वभागकामाः, विलम्बेन वदन्तः अभवन्। "कालातीतं यज्ञं कर्तुं न उचितम्; यः तत्र कृतः, सः निष्फलः; एषा वेदेषु सर्वैः विद्वद्भिः दृष्टा विधिः।" प्रावर्ग्यकर्मणि वेदविद्भिः ब्राह्मणैः, द्वौ पयः मात्रौ, अध्वर्युना घृतं यज्ञे दीयमानम्। आह्वृते, द्विजातयः न आगच्छन्; आहुतीः दीयमानाः दृष्ट्वा, देवी कोपिता अभवत्। देवी ब्रह्मणं सभायां मौनं स्थितं प्राह—"हे देव, किम् उचितं कर्म, यत् त्वया कृतम्?" "माम् कामात् त्यक्त्वा, पापं कृतवान्; या त्वया पत्नी कृताः, सा मम पादधूल्याः अपि न तुल्या।" "सभायां सर्वे जनाः यत् आदेशं वदन्ति, तद् कुरु; तेषां आज्ञया यथेष्टं आचर।" "सुन्दरतायाः कामनया, लोकनिन्दितं कर्म कृतवान्; पुत्राणां, पौत्राणां, पुरतः लज्जा न दर्शिता।" "कामात् कृतं इदं कर्म, दोषयुक्तम्; त्वं देवपितामहः, ऋषिमहापितामहः च।" "स्वदेहं दृष्ट्वा, लोकस्य मध्ये कृतं निन्दितं कर्म, लज्जा न अभवत्; अहम् अपि, हे प्रभो, अपमानिता।