भगवान् विष्णुर्निर्दोषत्वं तस्याः कर्मणि प्रतिज्ञाय तद्वचनानि श्रुत्वा ते सर्वे प्रणम्य तत्रैव निर्गताः। ततोऽभिराणां प्रमुखः स देवमिदं प्रार्थयामास—"भगवन्, त्वया यद्वरदं दत्तं तदस्तु सत्यं मम; धर्मसंस्थापनार्थं अस्माकं वंशे त्वदीयं अवतारं भवेत्।" विष्णोः साक्षात् दर्शनमात्रेण स्वर्गतवासिनो जाताः, सा च कन्या शुभदायिनी मम वंशं पारेणयिष्यति इति स प्राह। विष्णुना तस्य वरप्रदानं संमत्य "एवमस्तु, देवाधिदेव" इत्युक्त्वा गोकुलवासिनः स्वयं प्रसादयामास। तद्वद् ब्रह्मापि स्वेन सव्येन करेण भाषमाणः, सा शोभना कन्या स्वबान्धवानां पुरतः लज्जावती तत्र स्थिताऽभूत्। तां दृष्ट्वा गायत्री अभिरकन्या पप्रच्छ—"कस्य नाम्ना अहं नाम्ना कृताऽस्मि, कस्य च कारणेन अत्र प्राप्ता?" सा सव्येन करेण सर्वान् प्रणम्य, "अत्राहं स्थितास्मि, मातः, ब्रह्माणं सम्प्राप्य" इति प्रावोचत्। "मम पतिः प्राप्तः देवः, यः पुराणः सर्वलोकाधिपः; नाहं शोचनीया न त्वया, न पित्रा, न बान्धवैः।" पुनः सा प्रार्थयामास—"मम सखीमण्डलं, भगिन्यः च बालकैः सह गच्छन्तु; मम कुशलं सर्वेभ्यः निवेद्यताम्, अहं देवैः सह तत्रैव स्थितास्मि।" तेषां निर्गमने, सा रूपवती गायत्री ब्रह्मणा सह दीप्तिमती यज्ञमण्डपं प्रविवेश। ततः ब्राह्मणैः प्रार्थितः ब्रह्मा "यद्वाञ्छितं वरं दत्तुमर्हसि" इति निवेदिते, यथेष्टं वरान् ददौ। तया देवी गायत्र्या यद् दत्तं तदपि अनुमोदितम्; सा धर्मवती तत्रैव देवतानां समीपे यज्ञे स्थिताऽभूत्। स यज्ञः तत्र शताधिकैः दिव्यैः वर्षैः समृद्धिः प्राप। हे कपर्दिन्, तदा त्वं यज्ञमण्डपं भिक्षां याचमानः प्राप्तवान्। पञ्चशिरसा महाकपालं धारयन्, त्वं ऋत्विजां यजमानानां च दूरे स्थित्वा तैः परित्यक्तः। "कथं त्वं अत्रागतः, वेदविद्भिः निन्दितः?"—इति ब्राह्मणैः तिरस्कृतः च निर्गमितः। महेश्वरः स्मितपूर्वकं तान् ब्राह्मणान् उवाच—"अयं पितृयज्ञः सर्वान् तर्पयति।" केचन तं निष्कासयितुम् अर्हन्तः, किन्तु श्रेष्ठब्राह्मणाः कपर्दिनं प्राहुः—"भुक्त्वा अत्रान्नं ततः गच्छ।" कपर्दी तान् प्रत्युवाच—"भुक्त्वा गमिष्यामि, ब्राह्मणाः।" इत्युक्त्वा, कपालं पुरतः स्थापयित्वा उपाविशत्। तस्य क्रियामवलोक्य ईश्वरः कौशल्यानि चकार; भूमौ कपालं संस्थाप्य, ब्राह्मणान् निरीक्ष्य उवाच—"अहं पुष्करं स्नानाय गच्छामि, ब्राह्मणश्रेष्ठाः।" तैः शीघ्रं गन्तव्यमिति प्रेरितः, परमेश्वरः तत्रैव निर्गतः। स कुतूहलात् आकाशे स्थित्वा, देवान् मोहितवान्; कपर्दी स्नानाय पुष्करं गतः, ब्राह्मणाः चिन्तयामासुः—"कथं यज्ञाङ्गणे कपालस्थिते हविर्देयम्? प्रजापतिः प्राचीनं कपालं अशुचिमिति उक्तवान्।" एकः सभ्यः ब्राह्मणः प्राह—"अहं कपालं निष्कासयामि।" स कपालं स्वहस्तेन उत्थाप्य निष्कासितवान्। तत्र पुनरपि अन्यत् कपालं प्रादुरभवत्; पुनः निष्कासितम्। द्वितीयं, तृतीयं, विंशतिं, त्रिंशतं—निश्चयेन! पञ्चाशत्, शतम्, सहस्रं, दशसहस्रं च—कपालानां अन्तो नासीत्। ते सर्वे कपर्दिनं देवं प्रणम्य शरणं जग्मुः; पुष्करवनं गत्वा, वेदपाठं कृत्वा, तं स्तोतुं समारभन्त। तेषां सर्वेषां स्तुतिं श्रुत्वा, हरः प्रसन्नः अभवत्; भक्त्या शिवः ब्राह्मणान् स्वं रूपं दर्शयामास। तान् भक्तिपूर्वकं नतमुखान् श्रेष्ठब्राह्मणान् देवः उवाच—"कपालं विना पुरोडाशसमाप्तिः न सिध्यति।" "मम वचनं कुरुत, ब्राह्मणाः; स्विष्टकृत्भागो मम। एवं कृतं चेत्, मम सर्वाज्ञा सिध्यति।" ब्राह्मणाः शम्भुं प्रत्युवाचुः—"एवं भवतु, वयं तवाज्ञां पालनिष्यामः।" ततः प्रभुः, कपालं हस्ते धारयन्, पुण्यं पितामहम् उपससार। "वरं वृणीष्व, ब्रह्मन्, यद् यत् प्रियतमं तव हृदि वर्तते। सर्वं दास्ये, मम किंचिदपि न प्रतिषिद्धम्।" ब्रह्मा उवाच—"नाहं त्वत्तो वरं गृह्णामि; अहं दीक्षितः, सभायां स्थितः। यः मां इच्छति, तस्य सर्वकामप्रदः अस्मि।" वरप्रदः यज्ञे एवं भाषमाणे, पितामहः, रुद्रः "एवं भवतु" इति प्रत्युक्त्वा तस्मात् वरं याचितवान्। ततः तस्मिन् मन्वन्तरे गते, प्रभुः स्वयमेव शम्भुरूपेण ब्रह्मणः पुनः श्रेष्ठस्थानं स्थापयामास। चतुर्वेदविदां श्रेष्ठः स देवः तदा नगरीं निरीक्ष्य, कुतूहलात् सभायां प्रविश्य, यत्र ब्राह्मणाः संवादं कुर्वन्ति, स एव उन्मत्तवेषधारी महेश्वरः यज्ञकुण्डे स्थित्वा अवसत्। स ब्रह्मणः गृहम् प्रविश्य, देवैः श्रेष्ठैश्च ब्राह्मणैश्च दृष्टः; केचन तं उपहस्य, केचन तिरस्कृतवन्तः। अन्ये ब्राह्मणाः तस्मै उन्मत्ताय रजः क्षिपन्ति, अन्ये स्वबलेन गर्विताः मृत्तिकया दण्डैश्च तं ताडयन्ति। केचन हस्तैः ताडयित्वा उपहासं चक्रुः; केचित् तपस्विनः तस्य जटाः गृह्य समीपं निनयुः। ते तं पप्रच्छुः—"कस्य निर्देशेन एष तपोव्रतः कृतः? अत्र वाममार्गिण्यः स्त्रियः सन्ति; तासां कृते त्वमागतः।