ततः ब्राह्मणैः वेदविद्भिः सहितैः भृगुणा सह यज्ञः आरब्धः। ते वेदविहितं कर्म सम्यक् अकुर्वन्, स यज्ञः पुष्करे सहस्रयुगपर्यन्तं प्रवृत्तः। तस्मिन्नेव समये भीष्मः प्राह—“द्विजोत्तम! तस्मिन् यज्ञे किमद्भुतं जातम्? कथं रुद्रः विष्णुश्च तत्र उपस्थितौ, देवश्रेष्ठ?” पुनः पृष्टवान्—“आभीरकन्या गायत्री या पत्नीरूपेण स्थिता, सा तत्र किं अकरोत्? तद्विद्वांसः किं चक्रुः, मुनिश्रेष्ठ?” “यथावत् आभीरैः ब्राह्मणैश्च कृतं यदस्ति, तदाख्याहि; मम महती जिज्ञासा अस्ति।” तदा पुलस्त्यः उवाच—“राजन्! तत्र यज्ञे यानि अद्भुतानि अभवन्, सर्वाणि वक्ष्यामि; एकचित्तेन शृणु।” रुद्रः तत्र सभायाम् प्रविश्य महदद्भुतं चकार; स देवः तत्र ब्राह्मणानां सन्निधौ निन्दितरूपं धारयामास। विष्णुः तु किञ्चित् न अकरोत्, यतः स उपरितन्यः स्थितः; परन्तु गोपालबालकाः तां गोपकन्यां नष्टां ज्ञात्वा तद् न अनुमन्यन्त। सर्वा गोपिकाः अपि ब्रह्माणं समुपेत्य, तां यज्ञमण्डले कटीबन्धेन युक्तां स्थितां दृष्ट्वा, तस्याः जननी “वत्स!” इति रुरोद, तस्याः पिता “पुत्रि!” इति, बान्धवाः “भगिनि!” इति, सख्यः “सखे!” इति अवोचन्। ते प्राहुः—“कस्य त्वया अत्र आनिता, रक्तलाक्षपादे सुन्दरी? कः तव वस्त्रं अपाहरत्, कः तव ऊर्णाम्बरं ददौ?” “केन ते जटाः रक्तसूत्रेण संलालिताः, वद कन्ये?” इति श्रुत्वा, भगवान् हरिः स्वयम् अवदत्—“अस्माभिः एषा आनिता पत्नीकारणाय, कन्या ब्रह्मणा समर्पिता; अत्र व्यर्थं न वदत। एषा धर्मिणी, कुलस्य शोभा; यदि सा धर्मिणी न स्यात्, कथं सभायाम् आगता?” “एवं ज्ञात्वा, सौभाग्यवती, शोकं मा कुरु; तव कन्या भगवंतं ब्रह्माणम् प्राप्तवती।” “यां स्थितिं योगिनः योगयुक्ता वेदविदः अपि न प्राप्नुवन्ति, तां तव कन्या प्राप्तवती।” “त्वां धर्मिष्ठां, सुसंस्कृतां, धर्मनिष्ठां ज्ञात्वा, एषा कन्या विरिञ्चये मया समर्पिता।” “अस्याः आभीरकन्यायाः सहाय्येन त्वं दिव्यलोकान् गमिष्यसि, तव वंशे अपि देवकार्यसिद्धये।” “नन्दादयः पृथिव्यां अवतीर्यन्ते यदा, तदा अहम् अवतारं करिष्यामि, स एव मम लीलारूपः।” “तेषां मध्ये वत्स्यामि, सर्वाः तव कन्याः मया सह स्थास्यन्ति।” “न दोषः, न द्वेषः, न मत्सरः तत्र; गोपाः स्वकर्माणि करिष्यन्ति, नराणां भीः न भविष्यति।” “न च अस्याः किञ्चिद् दोषः कदाचिद् भविष्यति; विष्णोः वचनं श्रुत्वा ते प्रणम्य जग्मुः।” ते प्राहुः—“भगवन्! यदनुग्रहः त्वया दत्तः, स मम सत्यम् अस्तु; धर्मस्थापनाय मम वंशे अवतारः भवेत्।” “तव दर्शनात् वयं स्वर्गवासिनः अभवाम; एषा कन्या मम वंशं तारयिष्यति।” “एवं अस्तु, देवेश! तव वरदानम् अपि सत्यम् अस्तु”—इति विष्णुना गोपाः सान्त्विताः। तद्वद् ब्रह्मा अपि वामहस्तेन अवदत्; सा सुन्दरी स्वबान्धवान् पुरतः लज्जया स्थितवती। गायत्री आभीरकन्या तत्र स्थित्वा अपृच्छत्—“केनाहं नाम्ना स्मृता, केन वा अत्र आगता?” सैव वामहस्तेन सर्वेभ्यः प्रणम्य, “अत्र तिष्ठामि, मातः, ब्रह्माणम् उपेत्य।” “भगवन्तं, सर्वलोकनाथं पतिं प्राप्य, न मां त्वया, न पित्रा, न बान्धवैः शोचितव्यम्।” “मम सख्यः भगिन्यः च पुत्रैः सह गच्छन्तु; सर्वेभ्यः मम कुशलं निवेदय, अहं देवैः सह स्थास्यामि।” तेषु सर्वेषु निर्गतेषु, सा गायत्री ब्रह्मणा सह दीप्तिमती यज्ञमण्डलं प्रविवेश। ततः ब्राह्मणैः ‘वाञ्छितं वरं देहि’ इति याच्यमानः ब्रह्मा तेषां कामान् अददात्। देवी गायत्र्या यत् दत्तं तत् सर्वैः अनुमोदितम्; सा पुण्यशीला तत्रैव देवतानां समीपे स्थितवती। ततः स यज्ञः शताधिकैः दिव्यैः वर्षैः समृद्धिम् अगमत्। हे कपर्दिन्! त्वं तदा यज्ञमण्डलं भिक्षां याचमानः आगतः। पञ्चशिरस्कं महत् खट्वाङ्गं धारयन्, सत्रियाजकैः दूरस्थः स्थितः, तैः उपेक्षितः। “कथं त्वं अत्र आगतः, वेदविद्भिः निन्दितः?” इति ब्राह्मणैः बहुधा ताड्यमानः, भगवाँ महेश्वरः स्मयमानः तान् ब्राह्मणान् उवाच—“अत्र पितृयज्ञे सर्वान्नन्दनकर्मणि...” इति। कश्चन तं निष्कासयितुं चेष्टितवान्, किन्तु श्रेष्ठब्राह्मणाः कपर्दिने ऊचुः—“भुक्त्वा गच्छ।” कपर्दी प्रत्युवाच—“भोजनानन्तरं गमिष्यामि।” इति उक्त्वा, स खट्वाङ्गं पुरतः स्थापयित्वा उपाविशत्। तस्य कृत्यम् निरीक्ष्य, ईश्वरः कौशलं प्रदर्शयन्, खट्वाङ्गं भूमौ स्थापयित्वा तान् ब्राह्मणान् अपश्यत्। स प्राह—“पुष्करं स्नानाय गच्छामि, ब्राह्मणश्रेष्ठाः।” तैः शीघ्रं गन्तव्यम् इति प्रेरितः, स परमेश्वरः ततः निर्गतः।