तदा सा गोपकन्या, मनःसंतापेन संतप्ता, आत्मनः दैन्यं चिन्तयन्ती एवं विचारयति—यदि अहं तस्य द्वारा त्यक्ता भवामि, तदा अहं लज्जास्पदं दुःखप्रदं च रूपं धारयामि; किन्तु यां स्त्रीं सः अनुग्रहेण पश्यति, सा नूनं भाग्यवती। सा स्त्री निःसंदेहं सौभाग्यशालिनी, विशेषतः या सः सम्पूर्णजगत्स्वरूपः स्पर्शयति, तस्यां तु अतिशयमस्ति। तत्र एव सौन्दर्यं समाहितं, यत् जगदीश्वरः प्रकाशितवान्; तस्याः उपमा केवलं स्मरस्य धर्मपत्नी तथा कामस्य तेजसा सह अस्ति। एषः दुःखः न पितरौ न मातरौ कारणं, किन्तु तिरस्कारः; यदि सः मां न स्वीकरोति, नापि किंचित् वदति, तदा तस्य स्मरणात् शोकजन्यं मृत्युं मां अधिगच्छेत्; पतिव्रता अपि सती शीघ्रं विनष्टा स्याम्। सः शुद्धपद्मस्य प्रभा तस्य वक्षसि रत्नानां दीप्त्या तुल्यः; तस्य मुखं दृष्ट्वा, मम मनः ध्यानमग्नं भवति। यदि त्वं तस्य अङ्गस्पर्शसंयोगस्य मूल्यं न जानासि, तदा तेन सह संस्पर्शं कृत्वा अपि तव शरीरं निष्फलं। अथवा तव दोषः नास्ति, यः यथासम्भावितं आचरति; नूनं त्वं कामेन हरिता—स्वं प्रियं रक्ष। यस्य रूपं त्वां अपि अतिक्रान्ति, तेन कामः दृश्यते; तेन मम मनः, रत्नं, सर्वं च दृढं अपहृतम्। तस्य मुखे यत् सौन्दर्यं दृश्यते, तद् शशिनि न लभ्यते, शशांकस्य उपमा न कदापि प्रशंस्यते, यस्य दोषः नास्ति। तस्य नेत्रयोः पद्मं तुल्यं न, तस्य शङ्खवत् कर्णयोः जलशङ्खः एव उपमा। तस्य अधस्तच्छदः प्रवालस्य उपमा न, तस्य अन्तरतः अमृतं नूनं प्रवहति। यदि मया शतशः जन्मसु किञ्चित् पुण्यं कृतं, तस्य प्रसादेन यः मम इच्छितः, सः पुनः पतिः भवतु। सा गोपकन्या एवं चिन्तयन्ती, तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मा यज्ञार्थं हरिं शीघ्रं अभ्यधावत्। तदा ब्रह्मा हरये उक्तवान्—"एषा देवी गायत्री नाम्ना, भगवन्"; ततः विष्णु ब्रह्मणं इदं वचनं उक्तवान्—"अतः त्वं ताम् अद्य पत्नीत्वेन गृह्णीहि, लोकनाथ; मया तव प्रदत्ता, गांधर्वविधिना विवाहं कुरु, निर्णयं विलम्बं मा कुरु।" ततः ब्रह्मा तस्याः हस्तं अद्य अविलम्बेन गृह्णातु; ब्रह्मा प्रजापतिः तां गांधर्वविधिना विवाहं कृतवान्। तां प्राप्त्वा ब्रह्मा यज्ञकर्तारं उक्तवान्—"एषा मम पत्नीत्वं प्राप्ता, गृहं स्थापय।" सा कन्या, मृगशृङ्गाभरणा, तन्तुशाटिका आवृत्या यज्ञवेदविद्भिः पत्निगृहं नीताः। ब्रह्मा उदुम्बरदण्डधारी मृगचर्मावरणः स्वदीप्त्या यज्ञे विराजमानः। ततः ब्रह्मविद्भिः भृगुना सह यज्ञः आरभ्यते; वेदविधिना कर्म कृतं, पुष्करे यज्ञः सहस्रयुगपर्यन्तं अभवत्। ततः भीष्मः पप्रच्छ—"द्विजश्रेष्ठ, यज्ञे किं आश्चर्यं जातम्? रुद्रः विष्णुश्च कथं तत्र उपस्थितौ?" "गायत्री, आभीरकन्या, तत्र पत्नीत्वेन स्थित्वा किं कृतवती? ज्ञातारः किं कृतवन्तः?" "यथा घटितं, आभीरैः ब्राह्मणैः च, तद् आख्याहि, मम महदुत्सुकता।" पुलस्त्यः उक्तवान्—"राजन्, यज्ञे यानि आश्चर्याणि अभवन्, तानि सर्वाणि कथयामि, एकाग्रचित्तेन शृणु।" रुद्रः महान् आश्चर्यं कृतवान्, सभां प्रविश्य; देवः तत्र ब्राह्मणानां सन्निधौ निन्दनीयं रूपं धारयामास। विष्णुः किञ्चित् न कृतवान्, अधीनः स्थितः; गोपबालाः गोपकन्यायाः हानिं ज्ञात्वा अनुमोदनं न कृतवन्तः। सर्वाः गोपस्त्रियः ब्रह्मणं आगच्छन्; तां यज्ञसीम्नि कटीबन्धनयुक्तां दृष्ट्वा—माता 'पुत्र!' पिता 'कन्ये!' बान्धवाः 'भगिनि!' सख्यः 'सखे!' इति अभ्यधुः। "कस्य त्वं, रक्तलाक्षापादे, इह नीताः? कः तव वसनं अपाकृत्य, कः तव ऊर्णाशाटिका धारयामास?" "कः, कन्ये, तव जटां रक्तसूत्रेण अलङ्कृतवान्?" एतद् वचनं श्रुत्वा हरिः स्वयम् उक्तवान्—"मया तत्र नीताः, पत्न्यर्थं नियुक्ताः; कन्या ब्रह्मणा समर्पिता, व्यर्थं न वदत।" "सा पुण्यशीला, कुलस्य आनन्दः; यदि पुण्यशीला न स्यात्, कथं सभायाम् आगच्छेत्?" "एवं ज्ञात्वा, महाभागे, दुःखं मा कुरु; तव कन्या ब्रह्मणं प्राप्तवती।" "योगिनः योगनिष्ठाः, वेदविदः ब्राह्मणाः अपि, यं पदं इच्छन्ति, तं न गच्छन्ति, यं तव कन्या प्राप्तवती।" "त्वं धर्मनिष्ठः, सदाचारः, धर्मपरः इति ज्ञात्वा, अतः कन्यां विरिञ्चये समर्पितवान्।" "एषा आभीरकन्या सह त्वं दिव्यलोकान् गच्छसि; तव वंशे अपि देवकार्यसिद्धये।" "अहं अत्र अवतारं करिष्यामि, तद् मम लीला, यदा नन्दादयः भूमौ अवतरिष्यन्ति।" "तेषु अवतरितेषु, अहं तेषु वसिष्यामि; सर्वाः तव कन्याः मया सह स्थास्यन्ति।" "तत्र दोषः न, द्वेषः न, स्पर्धा न; गोपाः यथाचरिष्यन्ति, नराः भयमपि न यास्यन्ति।" एवं यज्ञे सर्वं दिव्यं अद्भुतं च अभवत्।